Rökkurbýsnir

Sjón.

Bjartur, 2008

Völundarhús fjölfræðingsins

Það eru undarleg teikn á lofti, jarðskjálftar skekja byggðir og bú, dögum saman, ísbirnir ganga ítrekað á land og ókennilegur sumarhiti leikur um andlit. Slíkt getur aðeins boðað stórtíðindi, líklega ill. Jónas Pálmason hefði ekki átt í vandræðum með að túlka þessa váboða og vægja engum, og henda á lofti ýmsa gripi til varnar slíkum rökkurbýsnum, þó ekki hafi hann fundið gullgerðarsteininn sem hann leitaði í hrafnshausum, Bezóarinn, lífsins stein.

Það er á svo margt að líta í nýjustu skáldsögu Sjóns, Rökkurbýsnum, að göggu finnst hún næstum ofurliði borin. Líkt og undanfarið er Sjón hér að fást við það sem kallað er söguleg skáldsaga, en sem fyrr birtist það hugtak í alveg nýju formi í verki höfundar sem notar söguna sem einskonar svið fyrir sínar margháttuðu kannanir á hugmyndum og heimsmyndum. Rökkurbýsnir gerist á sautjándu öld og segir frá Jónasi Pálmasyni sem kallaður er hinn lærði. Hann er fjölfræðingur mikill, náttúruvísindamaður og vel lærður í lækningalistum, auk þess að kunna góð skil á hinu yfirnáttúrulega. Sagan gerist á stuttu tímabili í lífi hans, nánar tiltekið á árunum 1635-1639, í kjölfar útlegðardóms sem hann hlaut af völdum undirróðar óvildarmanna sinna. Jónas er dæmdur fyrir galdra, en í ljós kemur að málaferli gegn honum eiga sér aðrar og skuggalegri rætur. Eins og gengur flakkar þó frásögnin fram og til baka í tíma og við kynnumst uppvexti Jónasar og upphafi fróðleiksfýsnar hans og lærdóms, en honum er lýst þannig að hann hafi það sem í dag er kallað ljósmyndaminni.

Bygging sögunnar minnir dálítið á völundarhús, bókin virkar næstum eins og rammafrásögn eða bréfasaga - án þess þó að vera nokkuð slíkt. Eftir stuttan inngang um (neikvæð) viðbrögð hins ofurhetjulega Lúsifers við nýjasta uppáhaldi guðs, manninum, er lesanda hent inn í sundurslitin minningarbrot Jónasar, sem dvelst úti á lítilli eyju í útlegð sinni. Honum tókst aldrei að komast úr landi og því er honum holað niður þarna, einum með minningum sínum. Í næsta hluta, sem gerist ári síðar, er fyrstu persónu frásögnin orðin heillegri, og nú segir frá því að kona hans kemur til hans og saman þreyja þau þessa einangrun, Jónas með hugsunum sínum og kenningum um samhengi hlutanna og furður tilverunnar, sem Sigríður kona hans svarar með orðunum: „Það er þessi þvættingur sem kom okkur hingað” (65). Hér er frásögnin aðgengilegri og lesandi þarf ekki að ríghalda sér í síður bókarinnar til að hanga með í beygjum. Í þriðja hluta breytist frásagnarhátturinn í þriðju persónu frásögn sem segir frá björgun Jónasar og ferð hans til Kaupmannahafnar að leita sýknu í máli sínu, en þar kemur fræðimaðurinn Óli Worm til sögunnar. Enn breytist tóntegundin og er hér á allan hátt um mun léttari og leikandi frásögn að ræða, sem stöðugt er stungin kímni - og hlátri. Nú er lesandi kominn inn að miðju völundarhússins og getur glatt sig á því að hafa komist alla leið. Á sama hátt fjarlægist hann Jónas, stendur dálítið utan við persónuna og kynnist henni uppá nýtt þannig. En ferð Jónasar - og lesandans - er ekki lokið, það þarf að finna leið út úr byggingunni á ný. Í fjórða hluta erum við aftur stödd á eyjunni með Jónasi og hér kemur í ljós uppspretta ofsókna gegn honum: Jónas sagði óþægilegan sannleika um yfirmenn og fyrirmenni meðan aðrir þögðu. Í síðasta hlutanum erum við síðan á ný komin á kaf í innri hugsanir Jónasar, minningarbrot og sundurlausar hugsanir í anda hins móderníska stíls sem nefnist vitundarflæði. Hér þjónar þetta flæði þó öðrum tilgangi, þeim að byggja upp - og soga lesandann inní - þá ríku tilfinningu fyrir samhengi ólíkra hluta sem sagan fjallar um. Og svo endar þetta alltsaman á litlum og ævintýralegum eftirmála, í anda formálans, og loks einskonar fótnótu.

Líkaminn er, sem fyrr í verkum Sjóns, fyrirferðarmikill og í anda tímabilsins er mikið um ‘grottesku’ (sem fangar ekki aðeins nútíma-fræðihugtakið gróteska, heldur nær einnig utanum gotneskar tilvísanir); draugur kúkar hafsjó af saur yfir draugabana sína („fossaði niður af honum flest af þeim viðbjóði sem tilheyrir mannlegri búsetu: úrgangur manna og búpenings, saur og hrossatað, lambaspörð, fúlegg og dýrabein, lúsugir fuglshamir, ungbarnaskita og fiskslóg, dauðra manna fataleppar og útferð alls konar” (90)), kynnautnir ýmsar eru aldrei langt undan, né heldur hinar ýmsu (ó)vættir lagar, láðs og lofts sem stinga sér niður í textann hér og þar og munu rekja rætur sínar til fræðirita Jóns nokkurs Guðmundssonar lærða, en sá var uppi á sautjándu öld og er fyrirmynd Jónasar (þó ekki sú eina, finnið sjálf út hverjar hinar voru). Til að vega upp á móti hinu líkamlega er einnig heilmikið af hinu andlega, en trúarbragðaátök þessa tíma eru mjög til umfjöllunar og ljóst að Jónas er nokkuð hallur undir pápísku. María guðsmóðir birtist til að mynda í sérlega áhrifamiklu atriði úr æsku Jónasar.

Inn í þessa byggingu, sem er svo fimlega ofin en þó svo sláandi einföld, fléttar höfundur heimsmynd endurreisnarinnar, enn blessunarlega ómengaða af upplýsingunni (sem eyðilagði allt). Allt á sinn stað í sköpunarverkinu, hlutverk, stund og (ævi)sögu. Og allt hangir þetta saman í flóknum og á stundum ógagnsæum vef sem er strengdur yfir heiminn allan og himinhvolfin. Þessi tilfinning fyrir samhengi hlutanna kemur strax fram í fyrsta hlutanum er þar rifjar Jónas upp kynni sín af lækningalistum, sem aðallega snerust um kvenmansbelgi. Jónas hefur lesið helstu lækningarit og man þau nákvæmlega svo þegar hendur hans (en þarna er hann ennþá ‘bara’ barn) fara innundir klæði kvennanna þá kallar hann bókina fram í hugskot sitt „svo hún lagðist við nefbeinið og lá þar opin, vinstri blaðsíðan var í vinstra augnlokinu og hægri blaðsíðan í því hægra.” Svo flettir hann bókinni uns hann kemur að meini sem fellur að snertingu hans: „Þannig las ég saman bók og konu uns féllu saman í eitt” (25). Á sama hátt fellir Sjón bók sína og heimsmynd sautjándu aldar í eitt, hér er skapaður heimur sem lesandi er leiddur inní, heimur sem í fyrstu er dálítið erfitt að ná áttum í en verður fljótlega ljóslifandi fyrir augum hans, minningu og snertingu við bókina. Með þessu móti hlýtur lesandi að upplifa hvernig skynjun hans rennur saman við sögu Sjóns, ekki síst í krafti tungumálsins sem er sjálfbær samsuða tíðarandans og stílbragða skáldsins. Sem fyrr sýnir höfundur hversu vel honum lætur að skapa þrívíðar veraldir hugmynda, tungumáls og fyrirbæra; lesandi getur staldrað við hvar sem er, litið í kringum sig og áttað sig á helstu kennileitum áður en hann heldur áfram ferðinni dýpra inn í tilveru sem í dag er næsta fjarlæg, en þó fyllilega nærtæk meðan frásögnin heldur áfram að grafa sig inní hugskotið, löngu eftir að að lesandinn hefur verið leiddur á ný út úr bókinni.

Rökkurbýsnir er hugvitsamlega smíðað og fallegt verk sem markar mikilvæg spor í feril rithöfundarins Sjóns og staðfestir stöðu hans sem helsta fulltrúa undra og dýrða í íslenskum skáldskap. Enn á ný er sköpuð lestrarreynsla sem er ævintýri líkust og lesandi óskar sér að endist sem lengst.

Úlfhildur Dagsdóttir, nóvember 2008


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

Ljóðasafnið Flautuleikur álengdar markar aldarfjórðungs rithöfundarafmæli þýðandans Gyrðis Elíassonar, en árið 1983 sendi hann frá sér sína fyrstu bók, ljóðabókina Svarthvít axlabönd. Á þessum árum hefur Gyrðir markað varanleg spor í íslenskt bókmenntalandslag og sent frá sér tugi bóka, eigin verk og þýðingar, en þýðingastarf er mikilvægur hluti af höfundarverki Gyrðis. Þær bækur sem hann þýðir eru oft eftir áhrifavalda hans og höfunda sem standa honum nærri á einhvern hátt, og svo er einnig um Flautuleikinn, það er greinilegt að þessir flautuhljómar eiga ýmislegt skylt með tónum Gyrðis sjálfs. ...
Það hefur löngum verið hlutverk bókmennta að fjalla um samtímann eða endurspegla hann á einhvern hátt. Þannig hafa íslenskar bókmenntir undanfarinna ára komið inn á hið svokallaða góðæri (sem reyndar aðeins fáir upplifðu að einhverju ráði), efling íslensku glæpasögunnar hefur verið tengdur auknum glæpum og umfjöllun um umhverfisvernd hefur sömuleiðis verið áberandi. ...
Sólkross | 21.12.2010
Sólkross Óttars M. Norðfjörð kemur fast á hæla Hnífs Abrahams, og hefur verið kölluð sjálfstætt framhald hennar. Böndin milli bókanna eru þó lítil sem engin, nema að báðar eru spennusögur sem byggðar eru á einhverjum fræðilegum grunni sem lesendur eru hvattir til að íhuga. Skyldleiki Hnífs Abrahams við sögur Dan Browns var ljós og nokkuð tíundaður, Sólkross er á sömu línu en að þessu sinni eru leyndarmál fortíðarinnar grafin á Íslandi, nánar tiltekið á Suðurlandsundirlendinu. ...
Sjöundi sonurinn | 21.12.2010
Tíu ár eru nú liðin frá því að fyrsta skáldsaga Árna Þórarinssonar, Nóttin hefur þúsund augu, kom út. Á þessum tíma hefur hann sent frá sér átta bækur. Tvær eru skrifaðar í samvinnu við Pál Pálsson en hinar sex, sem Árni skrifar einn og óstuddur, eru í seríu þar sem Einar blaðamaður á Síðdegisblaðinu flækist í hin aðskiljanlegustu glæpamál og tekst að leysa þau á sinn hátt. Það er alltaf spurning hvernig til tekst með trúverðugleika þegar íslenskar glæpasögur eru annars vegar. Lesendur verða að geta trúað því að þeir atburðir sem bera uppi sögurnar geti í raun gerst í íslensku samfélagi. Árna hefur til þessa gengið bærilega að skrifa sögur sem reyna ekki á þolrif lesenda hvað þetta atriði varðar. Einhverjum kann þó að finnast eilítið undarlegt að einmitt þegar Einar er mættur á staðinn, í þetta sinn til Ísafjarðar, fari óhugnanleg atburðarás af stað. En um leið og maður er búinn að sætta sig við þá einkennilegu tilviljun og fyrirgefa höfundinum er sagan kominn á fulla ferð og óþarfi að velta meira vöngum yfir svona smáatriði sem flestallir glæpahöfundar verða reyndar að glíma við að einhverju leyti. ...
Ódáðahraun | 21.12.2010
Titillinn hér að ofan hefði getað verið undirtitill Ódáðahrauns, nýjustu skáldsögu Stefáns Mána. Skúrkurinn Óðinn R. Elsuson er reyndar bisnessmaður að upplagi en alltaf röngu megin við lögin. Þegar hann svo fær tækifæri til að taka þátt í nokkurn veginn lögmætum viðskiptum grípur hann það þótt ófús sé í fyrstu. Hann hefur nefnilega verið nokkuð ánægður með sig og sitt fram að þessu. Hann gengur til starfa í viðskiptageiranum af sama miskunnarleysinu (en kannski ekki sama ákafanum) og tíðkast hinum megin við línuna og er að lokum orðinn stórefnamaður. Það er svo spurning hvort hann er hamingjusamur í hinu nýja hlutverki sem góðborgari og styrktaraðili Óperunnar. ...
Ljósaskipti | 21.12.2010
Skrýmslið hefur löngum verið ákaflega vinsælt viðfangsefni skáldskapar. Það er eitthvað ómótstæðilegt við það hvernig óvættin ræðst á öll viðtekin gildi og leggur samfélagið í rúst - um stund allavega. Þannig er skrýmsið fulltrúi óreiðunnar, upplausnar sem er bæði nauðsynleg og holl. Almennt séð þykir afstyrmið þó ekki sérlega fagurt og iðulega er djúpt á hinni eðlislægu hrifningu sem þó hlýtur að vakna þegar dýrið gengur laust. Því hefur vampýran tekið að sér það hlutverk að vera helsti fulltrúi þessa ógnar-afls skrýmslisins; vampýran er bæði falleg og fín, fáguð og (kyn)þokkafull, auk þess að búa yfir þeim ákaflega vinsæla og eftirsótta eiginleika að vera ódauðleg, jafnvel handhafi eilífrar æsku. ...
Í þokunni | 21.12.2010
Það kemur ekki á óvart að saga Philippe Claudel, Í þokunni, hafi verið kvikmynduð, því bókin er sérlega myndræn og knöpp. Claudel teiknar upp lítið þorp við víglínuna í fyrri heimsstyrjöld, umhverfi þess og íbúa og leggur áherslu á stéttaskiptingu, en mörkin milli stéttanna endurspeglast að einhverju leyti í þeim mörkum lífs og dauða sem eru við víglínuna. Flestir karlmenn þorpsins eru horfnir í stríð og konurnar verða að bjarga sér eftir mætti, meðal annars með því að selja líkama sinn þeim fjölda hermanna sem ferðast gegnum þorpið í átt til víglínunnar, á leið í stríðið, og þeim sem koma til baka, mis-illa laskaðir. Víglínan spilar líka veigamikið hlutverk fyrir ungu kennslukonuna sem kemur til bæjarins eftir að fyrri kennari tapaði geðheilsunni og ungi lögreglumaðurinn, sögumaður Í þokunni, hrífst af. ...
Það er eitthvað sérstaklega dýrmætt við það bessaleyfi sem barnabækur taka sér í bulli. Hugmyndafluginu er gefinn algerlega laus taumur og fyrstu skotmörkin eru raunsæi (sem er leiðindapúki) og trúverðugleiki (sem er fúll). Hláturtaugarnar eru kitlaðar hressilega í tveimur þýddum barnabókum sem einkennast af líflegu taumleysi, Ottólína og gula kisan (Æskan, 2008) eftir Chris Riddell, breskan barnabókahöfund og myndasöguhöfund og Doktor Proktor og prumpuduftið (Mál og menning, 2008) eftir norska glæpasöguhöfundinn Jo Nesbø. ...
Martröð | 28.06.2010
Martröð segir frá Hrefnu sem er 13 ára íslenskt tökubarn frá Mexíkó, tökubarn er einmitt rétta orðið því hún er ekki löglega ættleidd heldur fann móðirin hana uppi í tré þegar hún var um þriggja ára og var henni síðan smyglað úr landi til Íslands. ...
Rökkurbýsnir | 28.06.2010
Það eru undarleg teikn á lofti, jarðskjálftar skekja byggðir og bú, dögum saman, ísbirnir ganga ítrekað á land og ókennilegur sumarhiti leikur um andlit. Slíkt getur aðeins boðað stórtíðindi, líklega ill. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál