Missir

Guðbergur Bergsson

JPV, 2010.

„Vatnið suðar í katlinum”

Setningin, „Vatnið suðar í katlinum” (9), segir ansi mikið um söguna Missi eftir Guðberg Bergsson. Setningin birtist á fyrstu síðu þessarar stuttu skáldsögu sem ber undirtitilinn „Stuttsaga” og fjallar um aldraðan mann sem hefur nýlega misst konu sína. Hann saknar hennar, og þó ekki, því hjónabandið hefur greinilega verið nokkuð stormasamt og veikindi konunnar erfið og langvarandi. Því er söknuður kannski ekki rétta orðið, missinum fylgir ekki endilega - eða einungis - söknuður heldur skilur hann eftir sig tómarúm, gat í lífið sem gamla manninum reynist erfitt að fylla upp í.

Sagan lýsir því hvernig hann dormar í rúminu, fer framúr og kveikir á katlinum til að sjóða sér vatn í te eða kaffi, en skríður upp í aftur og lætur ketilinn sjóða út, og þannig áfram. Á meðan „vatnið suðar í katlinum” rifjar kallinn upp ævi sína, hjónabandið og önnur sambönd og sambúðir. Stundum er dálítið óljóst hver er hver og hvernig þetta allt hangir saman, en það er allt í lagi, því við erum stödd einhversstaðar á milli draums og vöku, það er bara suðið í katlinum sem heldur okkur við efnið og það hækkar og lækkar eins og gengur.

Jafnframt því að fjalla um missi og söknuð, fjallar sagan um ást og erfið ástarsambönd, en það er viðfangsefni sem Guðbergur hefur áður fjallað um. Hér eru þessar „ástir samlyndra hjóna” þó settar í nýtt samhengi, því þær birtast í minningum gamla mannsins sem lítur yfir farinn veg og veit allavega að hann elskaði alltaf konuna, vonaðist til að geta elskað hana nóg fyrir þau bæði. En hann hatar hana líka, að sjálfsögðu, fyrir að gera líf hans svo erfitt.

Þriðja viðfangsefnið, og það sem er kannski hvað áhrifaríkast og athyglisverðast, er svo sjálf ellin. Hún birtist ekki aðeins í því hvernig gamli maðurinn kannar hvernig líkami hans hrörnar heldur líka í því hvernig umhverfið breytist með aldrinum. Hljóð, þögn, tilfinning fyrir tíma, leiði, vani, allt eru þetta hlutir sem breytast með aldrinum, hljóð ýmist magnast eða deyfast (suðið í katlinum rennur út í eitt), þögnin sömuleiðis. Tilfinningin fyrir tíma verður allt önnur (Terry Pratchett skrifaði einu sinni skáldsögu um hvernig tíminn líður á ólíkan hátt við ólíkar aðstæður, til dæmis safnast tími upp á elliheimilum), og svo eru það félagarnir tveir, leiði og vani, sem eru óhjákvæmilegir fylgifiskar ellinnar og magnast upp með aldrinum.

Fyrstu síðurnar teikna þetta sterkt upp, en bókin hefst á þessum orðum: „Ég sef aldrei. Ég vaki ekki heldur. Ég sé sjálfan mig liggja í rúminu milli svefns og vöku.” Svo vaknar kallinn og „starir út í loftið, næstum eins og dauður”, hann veit ekki hvort er dagur eða nótt, „Augun eru á flökti” (9). Hann er ekki einu sinni viss um hvar hann er staddur, en „Að átta sig skiptir raunar engu máli” og „Allt rennur saman í þrekleysi, syfju og þögn.” Samt langar hann ekki til að deyja, en það kemur til af „óljósri lífsþrá sem er fremur vani en löngun til að lifa” (10). Hér má segja að mörg þessara einkenna megi einnig tengja söknuði og sorg og einfaldlega þunglyndi. Allt eru þetta þó tilfinningar sem leggjast af auknum þunga á gamalt fólk, sem hefur í gegnum ævina fengið dágóðan skammt af missi og söknuði, auk þess að upplifa leiða og vana sem ekki sér fyrir endann á og því fylgir þunglyndið eðlilega í kjölfarið. Þó er þessi óljósa lífsþrá ótrúlega sterk: „Eftir því sem hann eldist rígheldur hann sér í lífið en hann gerir ekkert til þess að lengja það” (11).

Guðbergur fangar þessar tilfinningar allar á einstakan hátt í stuttsögu sinni, hann er hér á frekar ljóðrænum slóðum, ef svo má segja, en á einkennilegan hátt fellur þokukennt ástand kallsins fimlega saman við ljóðrænan og tilfinninganæman texta, þó vissulega bregði fyrir skemmtilegum gróteskum töktum, allt frá vangaveltum um hrörnun líkamans og hugmyndarinnar um að innbyrða ösku eiginkonunnar, til dauða hundsins sem sá gamli finnur í ruslafötunni snemma í sögunni. Sagan um þennan hund er gott dæmi um frásagnarlist höfundar sem skyndilega brestur í sögu um konu sem hatar hundinn sinn; sögu sem á einhvern hátt nær að fanga þær fjölmörgu mótsagnakenndu tilfinningar sem stuttsagan sjálf geymir, enda höfum við rétt áður hitt kallinn þar sem hann geltir að sjálfum sér, í þeim tilgangi að lífga við röddina og athuga heyrnina, eða bara til að athuga hvort hann sé enn á lífi.

Úlfhildur Dagsdóttir, desember 2010.


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

Húfulaus her
Húfulaus her | 22.12.2010
Húfulaus her jólasveina barst mér í umslagi um daginn. Umslagið er partur af „ritröð um menningu og mannlíf með ritgerðum, greinum, sögum, ljóðum og myndverkum”, segir aftan á umslaginu. Fyrsta umslagið var ljóðaumslagið Sjöund, með ljóðum eftir Gunnar Hersvein, hannað af Sóleyju Stefánsdóttur, sem hafði veg og vanda af þessari einstöku og fersku útgáfu á bókarformið. Umslagið er nefnilega ekki aðeins umbúðir heldur hluti af ritverkinu sem heftað er inn í það. Allt er þetta ákaflega skemmtilegt og sniðugt og býður höfundum upp á ýmsa leiki í máli og myndum, auk þess að gleðja lesandann voðalega því það er svo spennandi að sjá hvað kemur upp úr umslaginu hverju sinni. ...
Morð fyrir luktum dyrum
Morð fyrir luktum dyrum barst mér í umslagi um daginn. Umslagið er partur af „ritröð um menningu og mannlíf með ritgerðum, greinum, sögum, ljóðum og myndverkum”, segir aftan á umslaginu. Fyrsta verkið var ljóðaumslagið Sjöund, með ljóðum eftir Gunnar Hersvein, hannað af Sóleyju Stefánsdóttur, sem hafði veg og vanda að þessari einstöku og fersku útgáfu á bókarformið. Umslagið er nefnilega ekki aðeins umbúðir heldur hluti af ritverkinu sem heftað er inn í það. Allt er þetta ákaflega skemmtilegt og sniðugt og býður höfundum upp á ýmsa leiki í máli og myndum, auk þess að gleðja lesandann, því það er svo spennandi að sjá hvað kemur upp úr umslaginu hverju sinni. ...
Martröð millanna
Martröð millanna | 20.12.2010
Síðan íslenskar glæpasögur fóru að ryðja sér til rúms hér á landi á hafa reglulega komið upp raddir sem fordæma þessa tegund bókmennta og harma ágang hennar á góðan smekk og gengi fagurbókmennta. Í slíkri umræðu er sjaldnast gerður greinarmunur á glæpasögum, þeim er skipað saman í einn flokk, án nokkurrar meðvitundar um að reyfarar eru fjölskrúðug skepna sem gefur stundum vel af sér, stundum ekki. ...
Sjáðu svarta rassinn minn
Ég var ekki há í loftinu þegar ég byrjaði að drekka í mig íslenskar þjóðsögur og ævintýri (er það reyndar ekki enn), en þetta menningaruppeldi æskunnar er án vafa mitt mikilvægasta. Þjóðsagnaarfurinn er óþrjótandi uppspretta þekkingar og hugleiðinga og hefur nýst rithöfundum sem innblástur, nú síðast má sjá ummerki draugasagnahefðarinnar í skáldsögu Yrsu Sigurðardóttur, Ég man þig. Sú bók hefur einmitt notið mikilla vinsælda, sem segir sitt um þorsta lesenda eftir almennilegum útgáfum á þessum oft afskipta menningararfi (sem að mínu mati er margfalt merkilegri en þetta Íslendingasagnadót sem allir eru alltaf að mæra). Nokkrar myndabækur sem byggja á þjóðsagnagnægtinni hafa komið út á undanförnum árum. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum gaf árið 2007 út sagnasafnið Vel trúi ég þessu ...
Eyru Busters
Eyru Busters | 17.12.2010
Eva er kona á sextugsaldri sem lifir friðsælu lífi í gömlu sumarhúsi á vesturströnd Svíþjóðar ásamt sambýlismanni sínum. Hún heldur lauslegu sambandi við vini sína til margra áratuga og reynir að rækta sambandið við börnin sín og barnabörn. Allt er því í föstum skorðum. Svo virðist alla vega vera, séð utan frá. Þegar hún fær fallega dagbók í afmælisgjöf frá barnabarni sínu byrjar hún nefnilega að ljúka upp Pandóruboxi fortíðarinnar ...
Ljóð af ættarmóti
„Hver erum við? / Hvar erum við? / Erum við / við?” Svona hefst eitt ljóðanna í Ljóð af ættarmóti eftir Anton Helga Jónsson. Þetta er afskaplega kunnugleg tilvistarleg spurning sem öðlast nýtt líf í þessu samhengi, því þótt ættarmótið sjálft komi aldrei til tals utan titlisins, þá er óhjákvæmilegt að lesa ljóðin í ljósi þess. Þannig verða spurningarnar áhugaverðar á nýjan hátt, því ættarmótið sem vísað er til má skoða í stærra samhengi - nei ekki mennskunnar allrar heldur örsamfélagsins Íslands: „Ég get ekkert sagt. / Ég er sonur mömmu. / Ég er frændi. Ég er mágur. Ég er vanhæf.” Bókin endar svo á því að elsti Íslendingurinn deyr, aftur: „Elsti Íslendingurinn er látinn. Lifi elsti Íslendingurinn.” ...
Stolnar raddir
Stolnar raddir | 14.12.2010
Stolnar raddir er fyrsta skáldsaga Hugrúnar Kristjánsdóttur og samkvæmt Gegni, samskrá bókasafna, hefur ekkert annað komið út eftir hana. Ég vissi því ekkert á hverju ég átti von þegar ég hóf lesturinn. Eins og nær allar aðrar nýjar bækur sem ég hef lesið fyrir þessi jól hefst sagan á dagsetningu sem er þægileg leið til að ramma inn sögutímann. Söguhetjan, Sóllilja, fylgist með ömmu sinni koma heim og fer í framhaldi af því að rifja upp atburði sem áttu sér stað nokkrum mánuðum áður. ...
Vísnafýsn | 13.12.2010
Að mörgu leyti virkar ljóðabók Þórarins Eldjárns, Vísnafýsn, eins og barnabók fyrir fullorðna. Þetta segi ég ekki ljóðunum til minnkunnar, enda hafa barnaljóð Þórarins notið fádæma vinsælda auk þess sem verk hann fyrir fullorðna njóta mikillar virðingar. Það sem ég á við er að þeir sem hafa alist upp við barnakvæði Þórarins ættu að finna ákveðin samhljóm í vísum Vísnafýsnar, en þar ríkir sami léttleikinn og einkennir barnakvæðin, þrátt fyrir að viðfangsefnin séu nokkuð önnur. Vísnafýsn inniheldur ferskeytlur og aðrar stuttar vísur ortar undir hefðbundnum háttum, í þeim afslappaða tón sem einkennir slíkan skáldskap Þórarins allt frá því að hann sló í gegn með Disneyrímum (1978). ...
Missir
Missir | 13.12.2010
Setningin, „Vatnið suðar í katlinum”, segir ansi mikið um söguna Missi eftir Guðberg Bergsson. Setningin birtist á fyrstu síðu þessarar stuttu skáldsögu sem ber undirtitilinn „Stuttsaga” og fjallar um aldraðan mann sem hefur nýlega misst konu sína. Hann saknar hennar, og þó ekki, því hjónabandið hefur greinilega verið nokkuð stormasamt og veikindi konunnar erfið og langvarandi. Því er söknuður kannski ekki rétta orðið, missinum fylgir ekki endilega - eða einungis - söknuður heldur skilur hann eftir sig tómarúm, gat í lífið sem gamla manninum reynist erfitt að fylla upp í. ...
Þokan
Þokan | 10.12.2010
Ég efast um að ég hafi lesið meiri texta eftir nokkurn mann annan en Þorgrím Þráinsson í barnæsku minni. Ekki bara var ég sammála flestum jafnöldrum mínum um það að Tár, bros og takkaskór væri líklega besta bók í heimi, Þorgrímur ritstýrði nefnilega líka og skrifaði mestallt efni í Íþróttablaðið, uppáhaldsblað okkar bræðranna sem foreldrar okkar voru svo góðir að leyfa okkur að vera áskrifendur að. Þau blöð lúslas maður samviskusamlega frá upphafi til enda, síendurtekið þangað til að þau voru við það að detta í sundur. Maður kunni því næstum því vel við Þorgrím Þráinsson, ekki meira en það þó. Allir hans kostir náðu nefnilega ekki alveg að vega upp á móti hans stóru synd í augum ungra Vesturbæinga. Hann var jú auðvitað bölvaður Valsari. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál