Vísnafýsn

Þórarinn Eldjárn

Vaka-Helgafell, 2010.

Ferskeytlur á flugi

Að mörgu leyti virkar ljóðabók Þórarins Eldjárns, Vísnafýsn, eins og barnabók fyrir fullorðna. Þetta segi ég ekki ljóðunum til minnkunnar, enda hafa barnaljóð Þórarins notið fádæma vinsælda auk þess sem verk hann fyrir fullorðna njóta mikillar virðingar. Það sem ég á við er að þeir sem hafa alist upp við barnakvæði Þórarins ættu að finna ákveðin samhljóm í vísum Vísnafýsnar, en þar ríkir sami léttleikinn og einkennir barnakvæðin, þrátt fyrir að viðfangsefnin séu nokkuð önnur. Vísnafýsn inniheldur ferskeytlur og aðrar stuttar vísur ortar undir hefðbundnum háttum, í þeim afslappaða tón sem einkennir slíkan skáldskap Þórarins allt frá því að hann sló í gegn með Disneyrímum (1978).

Þórarinn nýtir sér ekki aðeins form ferskeytlunnar heldur einnig þann menningarsögulega farangur sem fylgir henni, en ferskeytlan hefur löngum verið form augnabliksins, notuð af skáldum til að fanga fólk, hugmyndir, vangaveltur eða andblæ, oft með gagnrýnum undirtónum. Sem slík hefur ferskeytlan þjónað því hlutverki að vera viðbragð við aðstæðum eða uppákomum og færa kjarna þeirra í meitlað mál, oft með írónískum eða kómískum undirtónum. Og það er þessi hraði og þessi snerpa sem Þórarinn fangar svo vel. Því í léttleikanum og húmornum sem einkenna vísur hans býr ákveðinn slagkraftur og beitt gagnrýni, hvort sem fjallað er um kreppu eða listnema.

Vísnafýsn byrjar á nokkrum vísum um skáldskap, en slíkt er einmitt annað einkenni ferskeytlunnar, skáld hafa nýtt hana til sjálfsskoðunar og vangaveltna um samsetningar sínar. Ein vísan hljóðar svo:

Hnoða hnoðs

Úr mörgu er hægt að moða
mikil eru býsnin.
Leirhnoðs leiðarhnoða
er ljóðafýsnin.

Hér virðist ljóðmælandi vera að segja að ljóðafýsnin geti leitt skáld út í ógöngur og í næstu vísu fær ljóðmælandi hroll við tilhugsunina um fagurfræði. Hér má finna mjög einbeittan brotavilja, ef svo má segja, sem fylgt er eftir í næstu tveimur vísum sem fjalla um ást á lágkúru og ákúrur og hásali andans, en þar hefur ljóðmælandi hlotið aðdáun, en finnst hann þó hafa strandað. Þessar vísur má vel skoða í samhengi þess forms sem Þórarinn velur sér, en þó ferskeytlan eigi sér langa og fjölbreytta sögu þá þykir hún kannski ekki endilega fínasta ljóðformið og er í dag fyrst og fremst álitin einskonar tækifæriskveðskapur, oft nokkuð blautlegur, aðallega þó andlaust skemmtiefni eins og birtist í því þegar menn keppast um að kasta vísum á milli sín. Hér má því sjá þörf fyrir að endurvekja samfélagslegt og skáldskaparlegt hlutverk ferskeytlunnar.

Eftir þennan ‘inngang’ heldur skáldið áfram leið sinni og smíðar haganlegar vísur um hitt og annað sem á vegi þess verður. „Sumardagurinn fyrsti” (sem skáldið hefur einu sinni kallað sumardaginn frysta) hljóðar svo:

Að fagna sumri í fjúki og hríð
fyrr en lýkur vetrartíð
það er íslensk óskhyggja
og ekkert nema þrjóskhyggja

Hér koma fram þessi einkenni sem ég nefndi fremst, um að vísurnar væru framhald af barnaljóðunum, nema bara fyrir fullorðna, því nýyrðasmíðin brýst fram hvað eftir annað, með tilheyrandi afneitun á upphafningu og fögnuði yfir spuna tungumálsins.

Aðrar vísur leika sér með hið háfleyga hlutverk ferskeytlunnar, en allmargir Íslendingar geta farið með ýmsar fleygar línur úr slíkum:

Lykilatriði

Spaklega að mæla mjög er ég fús
margt hef ég skapað í þeim stíl:
- Með bíllyklum opna menn helst ekki hús
- Með húslyklum starta fáir bíl.

Það mætti halda lengi áfram að skoða og skemmta sér yfir öruggum, fimlegum og umfram allt skemmtilegum tökum Þórarins á hinu einfalda formi ferskeytlunnar. Ég ætla þó að láta staðar numið hér, enda mér líklega best að stíga varlega til jarðar, því í miðri bók rakst ég á þessa vísu:

Höfundaréttur

Ritdómarinn harði úr hörku er að springa
höfunda telur sakborninga.
Jafnvel eftirlætishöfundur hans
hefur réttarstöðu grunaðs manns.


Úlfhildur Dagsdóttir, desember 2010.


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

Húfulaus her
Húfulaus her | 22.12.2010
Húfulaus her jólasveina barst mér í umslagi um daginn. Umslagið er partur af „ritröð um menningu og mannlíf með ritgerðum, greinum, sögum, ljóðum og myndverkum”, segir aftan á umslaginu. Fyrsta umslagið var ljóðaumslagið Sjöund, með ljóðum eftir Gunnar Hersvein, hannað af Sóleyju Stefánsdóttur, sem hafði veg og vanda af þessari einstöku og fersku útgáfu á bókarformið. Umslagið er nefnilega ekki aðeins umbúðir heldur hluti af ritverkinu sem heftað er inn í það. Allt er þetta ákaflega skemmtilegt og sniðugt og býður höfundum upp á ýmsa leiki í máli og myndum, auk þess að gleðja lesandann voðalega því það er svo spennandi að sjá hvað kemur upp úr umslaginu hverju sinni. ...
Morð fyrir luktum dyrum
Morð fyrir luktum dyrum barst mér í umslagi um daginn. Umslagið er partur af „ritröð um menningu og mannlíf með ritgerðum, greinum, sögum, ljóðum og myndverkum”, segir aftan á umslaginu. Fyrsta verkið var ljóðaumslagið Sjöund, með ljóðum eftir Gunnar Hersvein, hannað af Sóleyju Stefánsdóttur, sem hafði veg og vanda að þessari einstöku og fersku útgáfu á bókarformið. Umslagið er nefnilega ekki aðeins umbúðir heldur hluti af ritverkinu sem heftað er inn í það. Allt er þetta ákaflega skemmtilegt og sniðugt og býður höfundum upp á ýmsa leiki í máli og myndum, auk þess að gleðja lesandann, því það er svo spennandi að sjá hvað kemur upp úr umslaginu hverju sinni. ...
Martröð millanna
Martröð millanna | 20.12.2010
Síðan íslenskar glæpasögur fóru að ryðja sér til rúms hér á landi á hafa reglulega komið upp raddir sem fordæma þessa tegund bókmennta og harma ágang hennar á góðan smekk og gengi fagurbókmennta. Í slíkri umræðu er sjaldnast gerður greinarmunur á glæpasögum, þeim er skipað saman í einn flokk, án nokkurrar meðvitundar um að reyfarar eru fjölskrúðug skepna sem gefur stundum vel af sér, stundum ekki. ...
Sjáðu svarta rassinn minn
Ég var ekki há í loftinu þegar ég byrjaði að drekka í mig íslenskar þjóðsögur og ævintýri (er það reyndar ekki enn), en þetta menningaruppeldi æskunnar er án vafa mitt mikilvægasta. Þjóðsagnaarfurinn er óþrjótandi uppspretta þekkingar og hugleiðinga og hefur nýst rithöfundum sem innblástur, nú síðast má sjá ummerki draugasagnahefðarinnar í skáldsögu Yrsu Sigurðardóttur, Ég man þig. Sú bók hefur einmitt notið mikilla vinsælda, sem segir sitt um þorsta lesenda eftir almennilegum útgáfum á þessum oft afskipta menningararfi (sem að mínu mati er margfalt merkilegri en þetta Íslendingasagnadót sem allir eru alltaf að mæra). Nokkrar myndabækur sem byggja á þjóðsagnagnægtinni hafa komið út á undanförnum árum. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum gaf árið 2007 út sagnasafnið Vel trúi ég þessu ...
Eyru Busters
Eyru Busters | 17.12.2010
Eva er kona á sextugsaldri sem lifir friðsælu lífi í gömlu sumarhúsi á vesturströnd Svíþjóðar ásamt sambýlismanni sínum. Hún heldur lauslegu sambandi við vini sína til margra áratuga og reynir að rækta sambandið við börnin sín og barnabörn. Allt er því í föstum skorðum. Svo virðist alla vega vera, séð utan frá. Þegar hún fær fallega dagbók í afmælisgjöf frá barnabarni sínu byrjar hún nefnilega að ljúka upp Pandóruboxi fortíðarinnar ...
Ljóð af ættarmóti
„Hver erum við? / Hvar erum við? / Erum við / við?” Svona hefst eitt ljóðanna í Ljóð af ættarmóti eftir Anton Helga Jónsson. Þetta er afskaplega kunnugleg tilvistarleg spurning sem öðlast nýtt líf í þessu samhengi, því þótt ættarmótið sjálft komi aldrei til tals utan titlisins, þá er óhjákvæmilegt að lesa ljóðin í ljósi þess. Þannig verða spurningarnar áhugaverðar á nýjan hátt, því ættarmótið sem vísað er til má skoða í stærra samhengi - nei ekki mennskunnar allrar heldur örsamfélagsins Íslands: „Ég get ekkert sagt. / Ég er sonur mömmu. / Ég er frændi. Ég er mágur. Ég er vanhæf.” Bókin endar svo á því að elsti Íslendingurinn deyr, aftur: „Elsti Íslendingurinn er látinn. Lifi elsti Íslendingurinn.” ...
Stolnar raddir
Stolnar raddir | 14.12.2010
Stolnar raddir er fyrsta skáldsaga Hugrúnar Kristjánsdóttur og samkvæmt Gegni, samskrá bókasafna, hefur ekkert annað komið út eftir hana. Ég vissi því ekkert á hverju ég átti von þegar ég hóf lesturinn. Eins og nær allar aðrar nýjar bækur sem ég hef lesið fyrir þessi jól hefst sagan á dagsetningu sem er þægileg leið til að ramma inn sögutímann. Söguhetjan, Sóllilja, fylgist með ömmu sinni koma heim og fer í framhaldi af því að rifja upp atburði sem áttu sér stað nokkrum mánuðum áður. ...
Vísnafýsn | 13.12.2010
Að mörgu leyti virkar ljóðabók Þórarins Eldjárns, Vísnafýsn, eins og barnabók fyrir fullorðna. Þetta segi ég ekki ljóðunum til minnkunnar, enda hafa barnaljóð Þórarins notið fádæma vinsælda auk þess sem verk hann fyrir fullorðna njóta mikillar virðingar. Það sem ég á við er að þeir sem hafa alist upp við barnakvæði Þórarins ættu að finna ákveðin samhljóm í vísum Vísnafýsnar, en þar ríkir sami léttleikinn og einkennir barnakvæðin, þrátt fyrir að viðfangsefnin séu nokkuð önnur. Vísnafýsn inniheldur ferskeytlur og aðrar stuttar vísur ortar undir hefðbundnum háttum, í þeim afslappaða tón sem einkennir slíkan skáldskap Þórarins allt frá því að hann sló í gegn með Disneyrímum (1978). ...
Missir
Missir | 13.12.2010
Setningin, „Vatnið suðar í katlinum”, segir ansi mikið um söguna Missi eftir Guðberg Bergsson. Setningin birtist á fyrstu síðu þessarar stuttu skáldsögu sem ber undirtitilinn „Stuttsaga” og fjallar um aldraðan mann sem hefur nýlega misst konu sína. Hann saknar hennar, og þó ekki, því hjónabandið hefur greinilega verið nokkuð stormasamt og veikindi konunnar erfið og langvarandi. Því er söknuður kannski ekki rétta orðið, missinum fylgir ekki endilega - eða einungis - söknuður heldur skilur hann eftir sig tómarúm, gat í lífið sem gamla manninum reynist erfitt að fylla upp í. ...
Þokan
Þokan | 10.12.2010
Ég efast um að ég hafi lesið meiri texta eftir nokkurn mann annan en Þorgrím Þráinsson í barnæsku minni. Ekki bara var ég sammála flestum jafnöldrum mínum um það að Tár, bros og takkaskór væri líklega besta bók í heimi, Þorgrímur ritstýrði nefnilega líka og skrifaði mestallt efni í Íþróttablaðið, uppáhaldsblað okkar bræðranna sem foreldrar okkar voru svo góðir að leyfa okkur að vera áskrifendur að. Þau blöð lúslas maður samviskusamlega frá upphafi til enda, síendurtekið þangað til að þau voru við það að detta í sundur. Maður kunni því næstum því vel við Þorgrím Þráinsson, ekki meira en það þó. Allir hans kostir náðu nefnilega ekki alveg að vega upp á móti hans stóru synd í augum ungra Vesturbæinga. Hann var jú auðvitað bölvaður Valsari. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál