Sjáðu svarta rassinn minn

Íslenskar þjóðsögur og ævintýri, í endursögn Brynhildar Heiðar- og Ómarsdóttur. Myndir eftir Þóreyju Mjallhvít H. Ómarsdóttur

Æskan, 2010.

Renni, renni bókin mín...

Ég var ekki há í loftinu þegar ég byrjaði að drekka í mig íslenskar þjóðsögur og ævintýri (er það reyndar ekki enn), en þetta menningaruppeldi æskunnar er án vafa mitt mikilvægasta. Þjóðsagnaarfurinn er óþrjótandi uppspretta þekkingar og hugleiðinga og hefur nýst rithöfundum sem innblástur, nú síðast má sjá ummerki draugasagnahefðarinnar í skáldsögu Yrsu Sigurðardóttur, Ég man þig. Sú bók hefur einmitt notið mikilla vinsælda, sem segir sitt um þorsta lesenda eftir almennilegum útgáfum á þessum oft afskipta menningararfi (sem að mínu mati er margfalt merkilegri en þetta Íslendingasagnadót sem allir eru alltaf að mæra). Nokkrar myndabækur sem byggja á þjóðsagnagnægtinni hafa komið út á undanförnum árum. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum gaf árið 2007 út sagnasafnið Vel trúi ég þessu þar sem myndlýsar eru fengnir til að varpa nýju ljósi á misþekktar sagnir og sögur, íslenskar kynjaskepnur öðluðust árið 2008 nýtt líf í samnefndri bók þeirra Jóns Baldurs Hlíðbergs og Sigurðar Ægissonar, Jan Pozok endurskapaði íslenskt ævintýri í myndasögu sinni Úrg ala buks unum (2006) og árið 2002 kom út safnið Furðudýr í íslenskum þjóðsögum eftir Björk Bjarnadóttur og Guðrúnu Tryggvadóttur. Allar eru þessar bækur sérlega góð dæmi um vel unnar tilraunir til að halda merkjum þjóðsögunnar á lofti.

Þær systur, Bryndhildur og Þórey Mjallhvít, ganga enn lengra í bók sinni Sjáðu svarta rassinn minn, en þær láta sér ekki nægja að gefa sögunum nýtt líf í myndum og lítillega aðlöguðu máli heldur eru sögurnar endursagðar og beinlínis umskrifaðar. Fáu er þó verulega breytt, þó heilmiklu sé aukið við, og þá sérstaklega hvað varðar tilfinningar persóna. Allar breytingarnar miða að því að gera söguna skiljanlegri nútímalesendum, án þess þó að færa hana til okkar tíma.

Í stuttu máli sagt er þetta með eindæmum vel heppnað verkefni. Bókin inniheldur fimm sögur og ég hefði viljað hafa þær svo miklu miklu fleiri. Sögurnar eru: „Kolrassa krókríðandi”, „Garún, Garún”, „Seiðskrattar og sauðaleggir”, „Signý karlsdóttir og Hlini kóngsson” og „Sjáðu svarta rassinn minn”. Glöggir lesendur hafa þegar áttað sig á að fjórar þessara sagna hafa að geyma öflugar kvenhetjur og þegar í ljós kemur að „Seiðskrattar og sauðaleggir” byggir á sögunni um galdramennina sem földu sig í Vestmannaeyjum meðan plága eyddi Íslandi, þá bætist fimmta kvenhetjan við.

Sögurnar innihalda nefnilega allar flottar kvenhetjur, og þetta ítreka þær systur í eftirmála. Nú væri gaman að hafa tíma til að gera dálitla könnun á þjóðsögunum, en í mínu minni eru þær einmitt morandi í hugrökkum og flínkum kvenhetjum, sem hafa ráð undir hverju rifi - en kannski er það valminni. Allavega þá er það beinlínis ætlun höfunda að vekja athygli á kvenhetjum sagnanna og það tekst þeim svo sannarlega, því það urðu ekki litlir fagnaðarfundir þarna. Ég rifjaði upp kynnin við hina úrræðagóðu Helgu, öskubuskusysturina í „Kolrössu krókríðandi” og stöllu hennar Signýju karlsdóttur, sem reddar prinsinum Hlina þegar allt er komið í óefni. Í báðum þessum sögum er sagt frá tröllum, tröllkörlum í þeirri fyrri en skessum í hinni. Ekki var síður skemmtilegt að hitta hina hugrökku Guðrúnu, fulltrúa allra þeirra vinnukvenna sem birtast, yfirleitt nafnlausar, í draugasögum og reynast hugrakkari en karlpeningurinn þegar kemur að því að díla við afturgöngur og djöfulsskap. Það er Guðrún sem sýnir svarta rassinn sinn og bjargar þannig órotnuðu beinagrindinni undan álögunum, alveg eins og unga konan í seiðkarlasögunni bjargar (lélega) galdrakærastanum sínum undan ásókn félaga hans sem höfðu flúið pláguna til Vestmannaeyja. Önnur Guðrún kemur svo við sögu í endursögn á „Djáknanum á Myrká” og er hennar hlutverk hér aukið mjög og styrkt.

Stíll Brynhildar er léttur og liðlegur og viðbæturnar allar smekklega gerðar og í anda sagnanna sjálfra. Hún lengir sögurnar nokkuð, sem eykur á gildi þeirra og leyfir þeim að breiða út vængina, en mikið óskaði ég þess oft á sínum tíma að ýmsar uppáhaldssögur væru lengri. Myndir Þóreyjar Mjallhvítar eiga svo sinn þátt í því hversu vel heppnað verkefnið er. Á titilsíðu situr krúttleg ljóshærð beinagrind og virðist ofurlítið utan við sig (órotnaða konan í titilsögunni) og á næstu síðu, gegnt efnisyfirlitinu er svo gamaldags kort af Íslandi og þar eru sögurnar staðsettar eftir landshlutum. Þetta gefur strax tóninn, beinagrindin varar við því að þetta geti orðið dálítið hættuleg ferð og landakortið gefur sögunum bæði landfræðilegt og sögulegt akkeri: þetta er Ísland eins og það var. Umgjörðin heldur svo áfram utan um sögurnar, allt frá þeirri grunnhönnun að láta hverja sögu hefjast á sviðsetningu sem er römmuð inn að hluta, og skapar tilfinningu þess að ganga inn í nýjan heim, til litanotkunarinnar sem er sérlega falleg. Bókin er því í alla staði eigulegur gripur, hvort sem er fyrir börn eða fullorðna.

Úlfhildur Dagsdóttir, desember 2010.


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

Húfulaus her
Húfulaus her | 22.12.2010
Húfulaus her jólasveina barst mér í umslagi um daginn. Umslagið er partur af „ritröð um menningu og mannlíf með ritgerðum, greinum, sögum, ljóðum og myndverkum”, segir aftan á umslaginu. Fyrsta umslagið var ljóðaumslagið Sjöund, með ljóðum eftir Gunnar Hersvein, hannað af Sóleyju Stefánsdóttur, sem hafði veg og vanda af þessari einstöku og fersku útgáfu á bókarformið. Umslagið er nefnilega ekki aðeins umbúðir heldur hluti af ritverkinu sem heftað er inn í það. Allt er þetta ákaflega skemmtilegt og sniðugt og býður höfundum upp á ýmsa leiki í máli og myndum, auk þess að gleðja lesandann voðalega því það er svo spennandi að sjá hvað kemur upp úr umslaginu hverju sinni. ...
Morð fyrir luktum dyrum
Morð fyrir luktum dyrum barst mér í umslagi um daginn. Umslagið er partur af „ritröð um menningu og mannlíf með ritgerðum, greinum, sögum, ljóðum og myndverkum”, segir aftan á umslaginu. Fyrsta verkið var ljóðaumslagið Sjöund, með ljóðum eftir Gunnar Hersvein, hannað af Sóleyju Stefánsdóttur, sem hafði veg og vanda að þessari einstöku og fersku útgáfu á bókarformið. Umslagið er nefnilega ekki aðeins umbúðir heldur hluti af ritverkinu sem heftað er inn í það. Allt er þetta ákaflega skemmtilegt og sniðugt og býður höfundum upp á ýmsa leiki í máli og myndum, auk þess að gleðja lesandann, því það er svo spennandi að sjá hvað kemur upp úr umslaginu hverju sinni. ...
Martröð millanna
Martröð millanna | 20.12.2010
Síðan íslenskar glæpasögur fóru að ryðja sér til rúms hér á landi á hafa reglulega komið upp raddir sem fordæma þessa tegund bókmennta og harma ágang hennar á góðan smekk og gengi fagurbókmennta. Í slíkri umræðu er sjaldnast gerður greinarmunur á glæpasögum, þeim er skipað saman í einn flokk, án nokkurrar meðvitundar um að reyfarar eru fjölskrúðug skepna sem gefur stundum vel af sér, stundum ekki. ...
Sjáðu svarta rassinn minn
Ég var ekki há í loftinu þegar ég byrjaði að drekka í mig íslenskar þjóðsögur og ævintýri (er það reyndar ekki enn), en þetta menningaruppeldi æskunnar er án vafa mitt mikilvægasta. Þjóðsagnaarfurinn er óþrjótandi uppspretta þekkingar og hugleiðinga og hefur nýst rithöfundum sem innblástur, nú síðast má sjá ummerki draugasagnahefðarinnar í skáldsögu Yrsu Sigurðardóttur, Ég man þig. Sú bók hefur einmitt notið mikilla vinsælda, sem segir sitt um þorsta lesenda eftir almennilegum útgáfum á þessum oft afskipta menningararfi (sem að mínu mati er margfalt merkilegri en þetta Íslendingasagnadót sem allir eru alltaf að mæra). Nokkrar myndabækur sem byggja á þjóðsagnagnægtinni hafa komið út á undanförnum árum. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum gaf árið 2007 út sagnasafnið Vel trúi ég þessu ...
Eyru Busters
Eyru Busters | 17.12.2010
Eva er kona á sextugsaldri sem lifir friðsælu lífi í gömlu sumarhúsi á vesturströnd Svíþjóðar ásamt sambýlismanni sínum. Hún heldur lauslegu sambandi við vini sína til margra áratuga og reynir að rækta sambandið við börnin sín og barnabörn. Allt er því í föstum skorðum. Svo virðist alla vega vera, séð utan frá. Þegar hún fær fallega dagbók í afmælisgjöf frá barnabarni sínu byrjar hún nefnilega að ljúka upp Pandóruboxi fortíðarinnar ...
Ljóð af ættarmóti
„Hver erum við? / Hvar erum við? / Erum við / við?” Svona hefst eitt ljóðanna í Ljóð af ættarmóti eftir Anton Helga Jónsson. Þetta er afskaplega kunnugleg tilvistarleg spurning sem öðlast nýtt líf í þessu samhengi, því þótt ættarmótið sjálft komi aldrei til tals utan titlisins, þá er óhjákvæmilegt að lesa ljóðin í ljósi þess. Þannig verða spurningarnar áhugaverðar á nýjan hátt, því ættarmótið sem vísað er til má skoða í stærra samhengi - nei ekki mennskunnar allrar heldur örsamfélagsins Íslands: „Ég get ekkert sagt. / Ég er sonur mömmu. / Ég er frændi. Ég er mágur. Ég er vanhæf.” Bókin endar svo á því að elsti Íslendingurinn deyr, aftur: „Elsti Íslendingurinn er látinn. Lifi elsti Íslendingurinn.” ...
Stolnar raddir
Stolnar raddir | 14.12.2010
Stolnar raddir er fyrsta skáldsaga Hugrúnar Kristjánsdóttur og samkvæmt Gegni, samskrá bókasafna, hefur ekkert annað komið út eftir hana. Ég vissi því ekkert á hverju ég átti von þegar ég hóf lesturinn. Eins og nær allar aðrar nýjar bækur sem ég hef lesið fyrir þessi jól hefst sagan á dagsetningu sem er þægileg leið til að ramma inn sögutímann. Söguhetjan, Sóllilja, fylgist með ömmu sinni koma heim og fer í framhaldi af því að rifja upp atburði sem áttu sér stað nokkrum mánuðum áður. ...
Vísnafýsn | 13.12.2010
Að mörgu leyti virkar ljóðabók Þórarins Eldjárns, Vísnafýsn, eins og barnabók fyrir fullorðna. Þetta segi ég ekki ljóðunum til minnkunnar, enda hafa barnaljóð Þórarins notið fádæma vinsælda auk þess sem verk hann fyrir fullorðna njóta mikillar virðingar. Það sem ég á við er að þeir sem hafa alist upp við barnakvæði Þórarins ættu að finna ákveðin samhljóm í vísum Vísnafýsnar, en þar ríkir sami léttleikinn og einkennir barnakvæðin, þrátt fyrir að viðfangsefnin séu nokkuð önnur. Vísnafýsn inniheldur ferskeytlur og aðrar stuttar vísur ortar undir hefðbundnum háttum, í þeim afslappaða tón sem einkennir slíkan skáldskap Þórarins allt frá því að hann sló í gegn með Disneyrímum (1978). ...
Missir
Missir | 13.12.2010
Setningin, „Vatnið suðar í katlinum”, segir ansi mikið um söguna Missi eftir Guðberg Bergsson. Setningin birtist á fyrstu síðu þessarar stuttu skáldsögu sem ber undirtitilinn „Stuttsaga” og fjallar um aldraðan mann sem hefur nýlega misst konu sína. Hann saknar hennar, og þó ekki, því hjónabandið hefur greinilega verið nokkuð stormasamt og veikindi konunnar erfið og langvarandi. Því er söknuður kannski ekki rétta orðið, missinum fylgir ekki endilega - eða einungis - söknuður heldur skilur hann eftir sig tómarúm, gat í lífið sem gamla manninum reynist erfitt að fylla upp í. ...
Þokan
Þokan | 10.12.2010
Ég efast um að ég hafi lesið meiri texta eftir nokkurn mann annan en Þorgrím Þráinsson í barnæsku minni. Ekki bara var ég sammála flestum jafnöldrum mínum um það að Tár, bros og takkaskór væri líklega besta bók í heimi, Þorgrímur ritstýrði nefnilega líka og skrifaði mestallt efni í Íþróttablaðið, uppáhaldsblað okkar bræðranna sem foreldrar okkar voru svo góðir að leyfa okkur að vera áskrifendur að. Þau blöð lúslas maður samviskusamlega frá upphafi til enda, síendurtekið þangað til að þau voru við það að detta í sundur. Maður kunni því næstum því vel við Þorgrím Þráinsson, ekki meira en það þó. Allir hans kostir náðu nefnilega ekki alveg að vega upp á móti hans stóru synd í augum ungra Vesturbæinga. Hann var jú auðvitað bölvaður Valsari. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál