Samtímis innrás Þýskalands í Frakkland í seinni heimsstyrjöldinni vann Irène Némirovsky, franskur rithöfundur af úkraínsku bergi brotinn, að því að sníða skáldskap úr atburðinum – Franska svítu. Némirovsky var mikilsmetinn og vinsæll rithöfundur fyrir stríðið, en var af gyðingum komin og féll því í ónáð eftir því sem leið á átökin. Árið 1942 var hún tekin höndum og færð til Auschwitz, þar sem hún lét lífið. Henni auðnaðist ekki að ljúka við stórvirkið sem Frönsk svíta átti að verða, en hér eru fyrstu tveir hlutarnir, af þeim fimm sem hún hafði ætlað sér að mynduðu heildarverkið.

Hlutarnir tveir, sem kalla mætti nóvellur, heita „Stormur í júní“ og „Blíða“. Í þeim fyrri segir af innrás Þjóðverja í Frakkland, þar sem sjónarhornið svífur á milli persóna sem flýja Parísarborg. Sá seinni fjallar svo um hersetu Þjóðverja í frönsku sveitarþorpi, að hernámi loknu. Útgáfunni fylgir inngangur, þar sem ævi Némirovskys og útgáfusögu verksins eru gerð skil, auk viðauka þar sem dagbókarbrot hennar, nóteringar varðandi skrif Franskrar svítu og bréfasamskipti eru birt. Þessi innrömmun skáldsögunnar veitir lesendum nauðsynlega innsýn í þær kringumstæður sem verkið varð til í.

Némirovsky lýsir á stundum með áhrifaríkum hætti örvæntingunni sem grípur um sig á stríðstímum, þar sem dauðskelfdar mæður, á flótta undan sprengjubraki, ýmist fleygja börnum sínum frá sér „eins og þau væru fyrirferðamiklir pakkar,“ eða grípa og „þrýsta þeim svo fast að sér eins og þær vildu ýta þeim aftur inn í sig, rétt eins og þar væri eina örugga skjólið að finna.“

Stríðshörmungar eru þó ekki í brennidepli frásagnarinnar. Némirovsky nýtir ástandið til að berstrípa betri borgara Parísar, svo fram komi undirliggjandi eignadýrkunin, sérhlífnin og smásálarskapurinn. Í Franskri svítu fer ekki mikið fyrir hetjuskap og í henni birtist lesandanum napurleg sýn á mannskepnuna þegar sverfir að. Um verkið leikur misanþrópísk kímnigáfa sem nær ákveðnu hámarki í harkalegum viðbrögðum eins broddborgarans, þegar fólksflóttinn stenst ekki fagurfræðilegar kröfur:

„Ef viðburðir sem eru jafn sársaukafullir og ósigur og fólksflutningar eru ekki hafnir á æðra plan, gæddir mikilleik, verðskulda þeir ekki að gerast! Ég er ekki sáttur við að þessar búðarlokur, húsverðir, þessir sóðar sem eru stöðugt með grátstafinn í kverkunum, síbölvandi og dónalegir, að þeir spilli því harmræna andrúmslofti sem ríkir. Sjáðu bara! Sjáðu þá! Hér eru þeir komnir aftur. Þeir eru alveg að fara með mig, fjandinn hafi það...!“

Þetta er drepfyndið og það er óvenjulegt að lesa verk sem tekst á við seinni heimsstyrjöldina með þessum hætti, einkum og sér í lagi vegna þeirrar nálægðar við átökin sem það er skrifað í. Verkið er að mestu laust við tilfinningasemi og nálgast höfundurinn persónur sínar af kaldri yfirvegun. En í þessu textabroti er jafnframt fólginn helsti gallinn í nálgun Némirovskys. Borgaraleg sérhlífnin verður á köflum svo yfirgengileg að erfiðlega gengur að taka persónurnar alvarlega eftir því sem líður á verkið. Þær eiga það til að fletjast út í skopmyndir til undirstrikunar á lítilmennsku broddborgaranna, sem verður þreytandi til lengdar. Gegn þeim teflir Némirovsky reyndar fram hjónunum Maurice og Jeanne Michaud, óbreyttum bankastarfsmönnum, sem eru einu persónur „Storms í júní“ sem segja má að séu að mestu græskulausar. Það dugir þó ekki til og því skortir fyrri hluti Franskrar svítu finnanlega fyrir dýpt í persónugalleríinu. Í „Blíðu“ kveður við annan tón, þó þar beri einnig á stéttanúningi og tvívíðum smáborgurum. Ringulreið fólksflóttans víkur fyrir staðbundinni frásögn af samskiptum franskra þorpsbúa við þýskt hersetulið, skipuðu ekki ómanneskjulegum illmennum, heldur þvert á móti spaugilega kurteisum og siðmenntuðum ungum mönnum.

Að kalla Franska svítu „meistaraverk“ þykir mér hæpin fullyrðing. Ævi og dauðsfall höfundarins, ásamt útgáfusögunni, ljær bókinni sögulegt mikilvægi, sem skáldskapur Némirovskys nær þó ekki að standa að fullu undir, og líklegast er ósanngjarnt að ætlast til þess að hann geri það. Frönsk svíta er á köflum heillandi saga, en verður ævinlega verk í vinnslu. Því verður þó ekki neitað að hér er á ferðinni einstakt bókmenntaverk – einkum vegna þeirra kringumstæðna sem það er skrifað við – og er vissulega fengur að fá það gefið út á íslensku.

Davíð K. Gestsson, desember 2011.