Hálendið

Steinar Bragi

Mál og menning, 2011

HálendiðSumu tekur maður bara eftir í myrkrinu

Það setti að mér ugg þegar ég hóf lestur minn á Hálendi Steinars Braga. Ekki vegna þess hryllings sem höfundurinn sníður svo listilega vel á síðum bókarinnar, heldur einfaldlega vegna þess að ég óttaðist að verkið stæðist ekki væntingar.

Steinari Braga hefur áður tekist með eindæmum vel upp við að birta vægðarlausa mynd af íslenskum veruleika og óveruleika í skáldsögum sínum, síðast og eftirminnilegast í Konum, sem kom útá besta tíma, í miðri katastrófunni haustið 2008. Ég hreifst af Konum – líkt og svo margir aðrir – þótti það hugrakkt, ögrandi og umfram allt mikilvægt bókmenntaverk. Það vaknaði hjá manni einhver von um að íslenskur skáldskapur gæti verið „relevant“; átt eitthvert raunverulegt erindi við samtíma sinn og þjóðfélagsástand. Nú getur verið að ég geri hér lítið úr öðrum íslenskum rithöfundum sem sett hafa sér það markmið að gagnrýna íslenskan samtíma, og jafnvel tekist það vel, en höggþunginn í Konum var slíkur að skuggi féll yfir aðrar tilraunir til þess. Steinar Bragi hafði með þessari bók sjálfur gert sér þann óleik að setja sér svo háan gæðastuðul að óhóflega kröfuharður lesandi getur hæglega orðið fyrir vonbrigðum. Það liggur því mikið undir þegar maður fær í hendurnar nýtt verk frá honum.

Árinu seinna kom svo út Himinninn yfir Þingvöllum, sem varð um leið ákveðið áhyggjuefni, vitandi það að líklegast hefði það slæm áhrif á gæði verka að gefa sér ekki meiri tíma á milli þeirra. Himinninn reyndist svo vera dæmigerð millibilsbók, ekki alslæm, á köflum fjandi góð, en ekki nálægt því besta sem hann hafði áður reynst fær um. Í bókinni keyrir um þverbak í depurð og tómhyggju, svo mjög að hún sýnir hættumerki um að falla inn í sig – snúast í andhverfu sína og verða brosleg. Einhvern tímann var mér bent á að með Himninum væri Steinar Bragi ef til vill að hreinsa út úr kústaskápnum; minna á sig eftir þá miklu lukku sem Konur vakti, en leggja um leið minna undir og mögulega minnka væntingarnar fyrir næstu bók – sem er kannski ekki svo fjarstæðukennd hugmynd, eftir á að hyggja.

En nú er sem sagt komin út ný bók eftir hann, Hálendið, þar sem sagt er frá tveimur pörum úr Reykjavík, Hrafni og Vigdísi, Agli og Önnu, sem leggja í jeppaferð um sandana norðan við Vatnajökul. Þau villast í þoku og keyra á hús í miðri auðninni, með þeim afleiðingum að bíllinn verður óökuhæfur. Í húsinu búa karl og kerling, þau eru dularfull og sérkennileg í meira lagi en veita bílbrotsfólkinu húsaskjól. Borgarbúarnir finna það þó strax á sér að þarna eru þau ekki velkomin, en þau eru ekki fyrr komin inn en dyrunum er læst og þeim meinað útgöngu þar til nóttin er liðin. Karl og kerling virðast óttast eitthvað sem leynist í myrkrinu fyrir utan, þaðan sem dularfull hljóð heyrast og eldar kvikna í fjarska. Í ljós kemur að þau búa við nánast algjöra einangrunin; lítill sem enginn gangur á mill húss og byggðar og ekkert símasamband og fljótlega kemur í ljós að tilraunir sandaglópanna til að komast aftur til byggða muni ekki verða giftusamar.

Á yfirborðinu virkar Hálendið sem ósköp einföld hryllingssaga. En þetta er bók sem ristir fjandi djúpt og er fjarri því einfalt bókmenntaverk. Hér er teflt fram sígildu andstæðupari, stjórnleysi náttúrunnar gegn véböndum siðmenningarinnar, og þekktum þjóðsagna- og ævintýraminnum ofið saman við samtímahrylling með áhrifaríkum og margslungnum hætti. Hálendið er í fyrstu fagurt og heillandi, kyrrðin og víðáttan einstök, en gegnt markaleysi eyðilandsins tekur mannskepnan að afmarka og hólfa og koma auga á útgangsleiðir. Persónur Steinars Braga ná þó engri viðspyrnu hér, heldur spóla áttavillt á söndunum, í leit að næsta mannvirki.

Náttúran er fjórmenningunum fjandsamleg, en eftir því sem líður á ógöngurnar verður sífellt óljósara hvort ógnin stafi af yfirnáttúruleika hálendisins eða illskunni sem blundar innra með sögupersónunum. Smæð manneskjanna andspænis endimarkalausri auðninni verður til þess að eitthvað rofnar innan í þeim. Undir niðri kraumar vantraust, reiði og sjálfsfyrirlitning, sem magnast upp og losnar úr böndum sínum eftir því sem líður á frásögnina.

Höfundurinn heldur hér áfram gagnrýni sinni á hugmyndafræði kapítalismans, sem lá Konum til grundvallar og var sömuleiðis áberandi í Himninum yfir Þingvöllum. Hann flysjar ofan af persónum sínum í atlögum, undirbyggir sambönd þeirra vandlega og dregur fram forsögur, þar til glitta tekur í sálarlíf þeirra. Karlarnir tveir, Hrafn og Egill, auðguðust hvor með sínum vafasama hættinum á meðan á svokölluðu góðærinu stóð. Saman eru þeir ákveðnir fulltrúar þess hluta Davíðskynslóðarinnar sem plumaði sig svo vel í siðferðislega vönuðu umhverfi bóluáranna, sem var knúið áfram af félagslegum Darwinisma; þar leiddu minnstu veikleikamerki til markaðsdauða, á meðan þeir ófyrirleitnustu klifu tindinn. Kvenpersónurnar tvær, Vigdís og Anna, eru öllu geðfelldari, þó þær séu einnig smitaðar af innihaldsleysi síðkapítalismans.

Hálendið er jafnframt kynjapólitískt verk. Karlarnir tveir takast á við ýmsa djöfla: bælda reiði, óöryggi og fíknir. Vigdís er sálfræðingur og kynntist Hrafni þegar hann sótti meðferð til hennar vegna stigvaxandi sjálfseyðileggingarhvatar og áfengissýki. Alkóhólismi Hrafns er rakinn til „eins konar velgju, eða óreiðu“ sem liggur djúpt innra með honum í bældri minningu sem grefst upp í meðferðinni. Vigdísi grunar þó að minningin sé tilbúningur Hrafns og til þess gerð að hafa stjórn á eigin veikleikum: „Allt hið kvenlega innra með honum var réttlætt og beislað með þessari einu sögu.“ (bls. 142). Meðferðin þróast svo yfir í einhvers konar ástarsamband – móðurlegt jafnvel. Egill, æskuvinur Hrafns, er sljór klámfíkill sem hefur ekki undan kynþörf Önnu og hafa þau þegar við sögu er komið alfarið hætt að stunda kynlíf saman. Kynhvöt Önnu er gríðarleg og er sú persóna nýtt til að grafa undan fyrirframgefnum ranghugmyndum um þarfir kvenna:

„Goðsögnin um kyndeyfð kvenna hafði nefnilega aldrei verið nema þetta: óttinn við óendanlegt og alltumlykjandi hungrið í klofinu á þeim, sem gæti étið upp hvaða karlrindil sem var, heilu raðirnar af þeim; spýtt þeim linum og ringluðum út úr sér aftur, og var þegar öllu var á botninn hvolft bæði ópersónulegra og karlmannlegra en þeirra eigið.“ (bls. 103)

Þennan kynjapólitíska þráð verksins má svo tengja við áðurnefnt andstæðupar, þar sem í vestrænni menningarsögu hefur hið kvenlega iðulega verið tengt náttúrunni og rökleysi, en hið karllæga menningu og rökhyggju. Formlaus og óefniskennd ógnin sem steðjar að sögupersónunum á hálendinu, þar sem rökleg úrvinnsla utanaðkomandi áreitis leysist upp í stjórnlausan hrylling, öðlast með þessu aukinn merkingarlegan þunga.

Steinar Bragi býr yfir meistaralegum tökum á skáldskapnum og hefur ítrekað sýnt fram á einstakt lag við að vekja með lesendum djúpan beyg og næstum líkamleg ónot með textann að vopni. Óhugnaðurinn sem hann magnar upp í Hálendinu er slíkur að undirrituðum varð um og ó, en þetta er engu að síður aðgengilegasta verk hans til þessa – sannkallaður „blaðaflettir“. Það er lítið hægt að finna að Hálendinu. Þetta er úthugsað verk, mögulega um of, en ungæðishátturinn og heillandi tilraunagleðin sem einkenndi svo mjög skáldsögur Steinars Braga fram að Konum hefur nú slípast í hárbeittan odd.

Davíð K. Gestsson, janúar 2012


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

Við tilheyrum sama myrkrinu eftir Kristínu Ómarsdóttur
Á síðasta ári kom út skáldverk sem fjallar um þekktar persónur, nafngreinir þær og lætur þær gera eitt og annað sem ekki samræmist heimildum um líf þeirra. Sumt af því þætti mögulega vafasamt, allavega ef fólk er ekki alveg laust við fordóma og tepruskap. Bókin sem ég er að tala um er auðvitað smásagnasafn Kristínar Ómarsdóttur, Við tilheyrum sama myrkrinu. Af vináttu: Marilyn Monroe og Greta Garbo, en auk sagnanna inniheldur safnið eitt ljóð og fjölmargar teikningar. Sögurnar lýsa allar samskiptum þessara tveggja íkonísku leikkvenna og kvikmyndastjarna, en í þessum söguheimi eru þær miklar vinkonur og bralla hitt og annað saman. ...
Daloon dagar eftir Bergþóru Snæbjörnsdóttur
Daloon dagar | 09.05.2012
Ljóðabókin Daloon dagar eftir Bergþóru Snæbjörnsdóttur er afrakstur nýtilkominnar námsbrautar í ritlist við Háskóla Íslands, en henni stýrir rithöfundurinn og þýðandinn Rúnar Helgi Vignisson. Áður hefur komið út bókin Með mínum grænu augum eftir Sverri Norland (og mögulega fleiri sem ég hef ekki frétt af) og af þessum tveimur bókum má auðveldlega álykta að þarna eru góðir hlutir að gerast. ...
Klækir
Klækir | 22.02.2012
Sigurjón Pálsson kynnir sig á bókarkápu Klækja sem hönnuð og “óskrifað blað í íslenskri bókmenntasögu”. Það má bæta því við að bók á borð við þessa hefur heldur ekki áður tilheyrt íslenskri bókmenntasögu. Bókin er 350 þéttprentaðar síður og tekur dágóðan tíma að krafla sig í gegnum hana. Undirtitillinn er “Spennusaga” og það er orð að sönnu. ...
Götumálarinn
Götumálarinn | 18.01.2012
Í sögunni Götumálaranum segir Þórarinn Leifsson frá ævintýrum sínum á Spáni og í Marokkó þar sem hann bráðungur þvældist um og hafði í sig og á með betli og með því að mála myndir á gangstéttar og torg. Bókin skiptist í stutta, nokkuð hnitmiðaða kafla og í upphafi hvers kafla eru skemmtilegar myndir eftir höfundinn sem gefa tóninn fyrir það sem á eftir fylgir. Sagan er í nokkurs konar dagbókarformi og Þórarinn skrifar því sig hér inn í ýmsar hefðir, ferðabókina, vegabókina, og ‚líf-mitt-á-jaðri-samfélagsins-bókina‘, svona eins og þær sem hafa fylgt í kjölfar Down and Out in Paris and London eftir George Orwell. ...
Allt kom það nær
Allt kom það nær | 18.01.2012
Ljóðabók Þorsteins frá Hamri sem kom út nú fyrir jólin geymir 37 ljóð og skiptist í tvo hluta, „Vera manns–“ og „Litvörp logans...“ Samkvæmt ritmálaskrá er fyrsta dæmið um orðið ‚litvarp‘ að finna í ferðaþáttum Thors Vilhjálmssonar, Undir gervitungli (1958), sem er viðeigandi því í bók Þorsteins er ákaflega fínt minningarljóð um Thor sem nefnist „... Og stormar blésu“, þar sem í örfáum orðum er dregin upp dramatísk mynd af manni, skáldskap og söknuði allt í senn. ...
Hálendið
Hálendið | 11.01.2012
Það setti að mér ugg þegar ég hóf lestur minn á Hálendi Steinars Braga. Ekki vegna þess hryllings sem höfundurinn sníður svo listilega vel á síðum bókarinnar, heldur einfaldlega vegna þess að ég óttaðist að verkið stæðist ekki væntingar. ...
Söngur guðsfuglsins
Söngur Guðsfuglsins fjallar, eins og undirtitillinn segir, um þrastarunga sem „vissi ekki til hvers fuglar voru“. Þetta er saga um leitina að tilgangi lífsins, ætluð börnum og er fagurlega myndskreytt af Helga Þorgils Friðjónssyni. Sögð er saga þriggja kynslóða þrasta í Hljómskálagarðinum og það er gaman hvernig styttur úr þessum sama garði eru notaðar við myndskreytingarnar en myndirnar eru á hægri síðu og ná allar yfir heila síðu, alla jafna með þykkan ramma utan um sjálft myndefnið sem sýnir fuglana við leik og störf. Ýmsum aðferðum er beitt við myndlýsingarnar, myndir eru málaðar og teiknaðar, klipptar inn og ljósmyndir eru einnig notaðar. ...
Lygarinn
Lygarinn eftir Óttar M. Norðfjörð er þrælspennandi glæpasaga en í henni er að finna fjölda tilvísana í samtíma okkar og hrunið auk þess sem spennandi gátur, skákeinvígi aldarinnar og dágóður skammtur af morðum skreyta síðurnar. Fjölskylduerjur, heimilisofbeldi, framhjáhald (raunverulegt og ímyndað, í raunheimi og netheimi) og dass af lesbískum ástum koma líka við sögu og gott ef ekki mannsmorð og mansal. Það er nóg um að vera í Lygara Óttars og lygararnir reynast fleiri en einn. ...
Ómynd
Ómynd | 03.01.2012
Ómynd er þriðja glæpasaga Eyrúnar Ýrar Tryggvadóttur fyrir fullorðna og fjallar, líkt og hinar fyrri, um blaðakonuna Andreu. Hinar fyrri eru Hvar er systir mín? (2008) og Fimmta barnið (2009) sem báðar voru tilnefndar til Blóðdropans, verðlauna Hins íslenska glæpafélags og eru fínustu glæpasögur. ...
Með heiminn í vasanum
Margrét Örnólfsdóttir ræðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur í skáldsögunni Með heiminn í vasanum því þar fjallar hún um tvo „raunveruleika“ – annars vegar líf, raunir og áskoranir íslensks pilts sem við fyrstu sýn virðist ekkert skorta og hins vegar streð og sorgir kínverskrar stúlku sem þrælar við að setja saman leikföng í leikfangaverksmiðju. Líf Ara og Jinghua fléttast saman í baráttunni fyrir frelsi og betra lífi og bæði þrá þau að vera elskuð og vera með þeim sem þau elska. Inn í þetta fléttast svo rafheimur – netið, tölvuleikir og rafræn samskipti – og tengsl raunheims og rafheims sem í nútímasamfélagi virðist ómögulegt að slíta. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál