Ósjálfrátt

eftir Auði Jónsdóttur

Mál og menning, 2012

Stúlka verður rithöfundur

Ósjálfrátt eftir Auði JónsdótturAuður Jónsdóttir hefur getið sér gott orð í íslenskum bókmenntaheimi fyrir skáldsögur sínar sem hafa skýran raunsæislegan undirtón, eru skrifaðar af kaldhæðni og húmor og veita fyrir vikið sannfærandi og næmt sjónarhorn á mannlegt líf. Sögur Auðar hafa verið vinsælar meðal lesenda og hafa þrisvar sinnum verið tilnefndar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Árið 2004 hlaut hún svo verðlaunin fyrir Fólkið í kjallaranum. Leikgerð sögunnar sló einnig í gegn á fjölum Borgarleikhússins nokkrum árum síðar og undirrituð man eftir einstaklega eftirminnilegri og vel leikinni sýningu. Ósjálfrátt, sem hér um ræðir, er sjötta skáldsaga Auðar. Á heimasíðu skáldkonunnar segir að lesendur hafi beðið bókarinnar enda nokkuð liðið frá því að síðasta skáldsaga hennar, Vetrarsól, kom út eða árið 2008.

Aðalþræðir Ósjálfrátt eru nokkrir. Hún er fjölskyldusaga sem segir sögu kvenleggsins í fjölskyldu aðalpersónunnar Eyju, og svipar reyndar til höfundarins sjálfs sem er ef til vill kölluð Auja af sínum nánustu. Það má því gera sér í hugarlund að sagan endurspegli bakgrunn og persónulega sögu höfundar.  Alkahólismi er mikilvægt viðfangsefni í sögunni en tvær persónur úr innsta hring aðalpersónunnar eiga við drykkjuvandamál að stríða. Þá mætti einnig lýsa Ósjálfrátt sem samfélagslegri og raunsærri tímabilssögu þar sem fram koma áhrifamiklir atburðir í íslensku samfélagi; annars vegar snjóflóðin á Vestfjörðum hina snjóþungu vetur 1995 og síðar kreppuástand í þjóðfélaginu haustið 2008. Í báðum tilfellum er varpað ljósi á raunverulega og sögulegu atburði út frá mikrókosmos einstaklingsins, Eyju sjálfrar, og höfundur tekur að sér að setja þessa atburði í skáldskaparlegt samhengi. En umfram allt er Ósjálfrátt þroskasaga rithöfundar og lýsir á áhrifamikinn hátt hvernig Eyja, sem í upphafi sögunnar er eilítið afvegaleidd og týnd unglingsstúlka, verður að rithöfundi, konu og móður. 

Sagan hefst á því að móður og móðurömmu Eyju liggur lífið á að koma stúlkunni úr landi, frá litlu plássi á Vestfjörðum og eiginmanninum sem hún giftist í hálfgerðu stundarbrjálæði, fyllibyttu sem er tuttugu árum eldri en hún. Þær vilja senda hana til Svíþjóðar, hvar Eyja á að vinna í sumarbúðum sem afar hress og orkumikil frænka ætlar að koma á fót fyrir íslensk börn, en fyrst og fremst á hún að skrifa og klára sína fyrstu skáldsögu. Sagan flakkar svo í tíma og rúmi og sögutímarnir eru í raun margir. Við fáum glefsur úr æsku Eyju sem leggur grunninn að paradísarmissinum síðar meir, þegar alkahólismi móður hennar ágerist og skilnaður foreldra hennar splundrar heimilinu. Þá er einnig farið aftar í tímann og athyglinni beint að móðurömmu Eyju um það leyti er hún giftist manninum sínum, rithöfundinum og síðar nóbelsverðlaunahafanum, og þegar hún eignaðist sitt fyrsta barn og upplifði það sem Eyja kemst að síðar að hafi verið fæðingarþunglyndi. Sagan ferðast líka enn aftar í tímann og segir sögu langömmu Eyju, en einnig fáum við veður af Eyju sjálfri löngu seinna, þegar hún hefur kynnst „framtíðareiginmanninum“, skrifað nokkrar skáldsögur og upplifir bæði utanaðkomandi kreppu, sem tengist fjárhagslegu hruni íslensks þjóðfélags, og hálfgerðri innri kreppu í formi ritstíflu: Hvað á hún að skrifa næst? Jú, söguna af því hvernig hún varð rithöfundur og hvernig skáldskapurinn bjargaði beinlínis lífi hennar. Sú saga er einmitt sú sem við lesendur höfum í höndunum og þessi pistill fjallar um.

Mæðgnasambandið er þungamiðja þroskasögunnar og sögunnar um það hvernig Eyja varð rithöfundur. Móðir Eyju var sjálf frómur pistlahöfundur en hættir að skrifa og byrjar að drekka. Eyja lýsir því hvernig eins hefði getað farið fyrir henni ef amma hennar og mamma hefðu ekki brugðist við og sent hana úr landi. Eyja dáist að rithæfileikum móður sinnar og langar að verða eins góður penni og hún. Hún lýsir því í textanum hvernig margar af sögunum sem hún skrifar séu upprunalega komnar frá móður hennar (en í viðtölum hefur Auður sagt það sama fyrir sitt leyti). Eins og öllum börnum þykir Eyju ákaflega vænt um móður sína og sú væntumþykja skilar sér bersýnilega í textanum þegar Eyja lýsir góðum hliðum móður sinnar af hlýju og næmni. En hún dregur heldur ekkert undan þegar hún skrifar um drykkjusýki hennar og hvernig hún umturnast í erfiða og hreint út sagt ógeðfellda persónu þegar hún drekkur.

Sú lýsing er í ætt við aðrar hispurslausar lýsingar á því fólki sem stendur Eyju næst en ætla má að skáldskaparleg fjarlægðin og samhengið færi henni ákveðna leið til að takast á við þessa erfiðleika. Kannski ekki til að gera þá upp, heldur frekar til að sýna fram á hvernig þeir eru hluti af lífinu og henni sjálfri – þeirri sem hún er í dag. En þó að lýsingarnar geti orðið ljótar eru þær aldrei niðrandi og þó að karakterarnir séu erfiðir verða þeir aldrei að öllu leyti óviðkunnanlegir; þeir eru einfaldlega mannlegar og breyskar persónur sem hafa sína kosti og galla. Þessi meðferð raunverulegra persóna í skáldskapartexta er örugglega vandmeðfarin en Auði tekst það afar vel, enda ein af ástæðunum að hún gerðist rithöfundur; til að reyna að skilja sína nánustu, umhverfi sitt og kannski um leið sjálfa sig?

Ósjálfrátt er einnig stútfull af stórskemmtilegum lýsingum og bráðfyndnum senum. Til að mynda þeim sem tengjast hinni bráðhressu Rúnu skíðakonu, sem er frænkan sem Eyja fer með til Svíþjóðar og þarf að gjöra svo vel að gegna, og af nóbelafanum sem óttaðist ekkert frekar en að vera skilinn eftir með ungabarni sem gert hafði í buxurnar. Þá hefur sagan einnig að geyma ógleymanlegar og einstaklega fallegar og hlýjar senur. Til dæmis þegar Eyja lýsir fæðingarþunglyndinu sem hrjáði ömmu hennar, móður og loks hana sjálfa. Í kaflanum „Óminnið“ eru dregin upp tengsl á milli mæðgnana og segir: „Stundum hvarflar að Eyju að fjölskyldusaga hennar hefði orðið allt önnur ef krossaprófin í mæðraeftirlitinu hefðu komið fyrr til sögunnar.“ (348)   

Eins og Auður sagði í viðtali í Kiljunni er titill sögunnar Ósjálfrátt komin frá móður hennar, eins og svo margt annað á rithöfundarferli Auðar. Titillinn dregur fram mikilvægi og áhrif kvennanna í ætt Eyju en í bókinni er því lýst hvernig langamma hennar og systur stunduðu ósjálfráða skrift á árum áður. Ósjálfráð skrift þótti „nýmóðins“ á þeim tíma og tengist ekki aðeins skáldskap heldur spíritisma sem var nýaldarspeki þess tíma. Eyja lýsir því hvernig hún skrifar í gegnum langömmusysturnar, sækir efni til þeirra í sögu sína og hvernig skrif ganga í kvenlegg í hennar fjölskyldu, sem er athyglisvert í ljósi þess að Eyja á þennan mikla bókmenntaafa. Stíl sögunnar mætti einnig á vissan hátt lýsa sem ósjálfráðum, hann flæðir áfram og dregur ekkert undan. Þá má segja að margt í ævi Eyju gerist ósjálfrátt.

Áður en ég lýk þessum pistli má ég til með að nefna snjóflóðin fyrir vestan sem verða viðfangsefni Auðar í þessari bók og afar mikilvægur þáttur í lífi Eyju. Þrátt fyrir að ég hafi aðeins verið barn þegar flóðin féllu er minningin um þau ljóslifandi og sárt að rifja upp. Sárt en samt sem áður nauðsynlegt til að minnast þeirra sem létust og einnig allra þeirra sem búið hafa í þessu landi og lifað slíkar hörmungar. Í ljósi þess er einkennilegt að ekki sé oftar minnst á þau, að rithöfundar, listamenn og aðrir velti þeim ekki oftar fyrir sér. Hér er ég ekki að hvetja til þess að fólk í skapandi störfum velti sér upp úr harmrænni reynslu annarra. Aftur á móti held ég að skráning slíkra atburða í listrænu samhengi sporni hugsanlega gegn því að þeir, og það „tráma“ sem þeim fylgdi, falli í gleymsku.

Vera Knútsdóttir, janúar 2013


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

Ariasman: frásaga af hvalföngurum eftir Tapio Koivukari
Samskiptaleysi er lykilatriði í Ariasman, því bókin lýsir því hvernig skortur á samskiptum, og slæm samskipti sem komin eru til af ýmsum ástæðum, verða þess valdandi að fjöldamorð eru framin: en eins og Koivukari bendir á eru Spánverjavígin (árið 1615), viðfangsefni skáldsögunnar Ariasman, ekkert annað en fjöldamorð. Baskneskum hvalföngurum, skipsbrotsmönnum við strandir Íslands, var einfaldlega slátrað, og hvort sem lýsingarnar (teknar úr samtímaskrifum) eru orðum ýktar eða ekki er ljóst að hér er um að ræða andstyggilegt illvirki. ...
Teikn eftir Guðrúnu Hannesdóttur
Teikn | 05.04.2013
Það fór ekki mikið fyrir Teiknum í jólabókaumræðu síðasta árs. Þó hefði verið full ástæða til að gera smá hávaða: bæði var ekki mikið um ljóðabækur það árið og svo er bókin einfaldlega góð. Sem út af fyrir sig er mikilvæg ástæða til að vekja á henni athygli, koma ljóðum hennar ekki bara til sinna, heldur allra hinna, svo ég leyfi mér að skella fram asnalegum frasa – en slíkt bull myndi Guðrún aldrei láta um lyklaborð sitt fara. ...
Ljósmóðirin eftir Eyrúnu Ingadóttur
Ljósmóðirin | 27.02.2013
Ljósmóðirin er söguleg skáldsaga sem kom út fyrir síðustu jól og segir sögu Þórdísar Símonardóttur ljósmóður á Eyrarbakka á árunum í kringum aldamótin 1900. Ljóst er að mikil heimildavinna og rannsóknir liggja að baki söguefninu sem Eyrún fléttar svo inn í skáldskaparlegt samhengi. Sagan rekur því ekki aðeins sögu Þórdísar ljósmóður heldur gefur hún sannfærandi mynd af því hvernig íslenskt sveitasamfélag gæti hugsanlega hafa verið fyrir um hundrað árum. ...
Hvítfeld – fjölskyldusaga eftir Kristínu Eiríksdóttur
Jenna Hvítfeld er aðalpersóna nýrrar skáldsögu Kristínar Eiríksdóttur. Sem unglingur er Jenna afburða persóna, hún er fimleikastjarna og henni gengur vel í skólanum. Á fullorðinsárum hefur hún alið manninn í Texas í Bandaríkjunum og í gegnum íslenska slúðurpressu berast fréttir af afrekum hennar; hún er ekki einungis afburða falleg heldur einnig afburða klár, úrvalsnemandi í eðlisfræði sem stundar geimþjálfun til að undirbúa sig fyrir geimferðir, og þekkir allt fræga og fína fólkið í Hollywood. Þegar systir hennar deyr neyðist hún til að fara aftur til Íslands, ásamt dóttur sinni Jackie, og mæta fjölskyldu sinni og vandamálum hennar. Það fær Jennu til að horfast í augu við sjálfa sig og að afhjúpa fjölskylduleyndarmálin sem hafa haft meiri áhrif á persónu hennar en hún gerði sér grein fyrir. ...
Ósjálfrátt eftir Auði Jónsdóttur
Ósjálfrátt | 22.01.2013
Auður Jónsdóttir hefur getið sér gott orð í íslenskum bókmenntaheimi fyrir skáldsögur sínar sem hafa skýran raunsæislegan undirtón, eru skrifaðar af kaldhæðni og húmor og veita fyrir vikið sannfærandi og næmt sjónarhorn á mannlegt líf. Sögur Auðar hafa verið vinsælar meðal lesenda og hafa þrisvar sinnum verið tilnefndar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Árið 2004 hlaut hún svo verðlaunin fyrir Fólkið í kjallaranum. Leikgerð sögunnar sló einnig í gegn á fjölum Borgarleikhússins nokkrum árum síðar og undirrituð man eftir einstaklega eftirminnilegri og vel leikinni sýningu. ...
Suðurglugginn eftir Gyrði Elíasson
Suðurglugginn | 21.12.2012
Rithöfundurinn í Suðurglugganum, nýjustu skáldsögu Gyrðis Elíassonar, reynir að skrifa bók á olivetti ritvélina sína sem er með bilað b. Hann drekkur þó nokkuð af kaffi, en líka bjór, einu sinni danskan bjór með 1944-réttinum sem honum finnst hálf ómóralskt. Hann á í basli með fólkið sem er að skrifa um, sem er fúllynt í sumarfríi í Tyrklandi. Hann fær of mörg símtöl frá móður sinni, of fá frá konunni sem hann skrifar bréf en sendir ekki. ...
Undantekningin – de arte poetica eftir Auði Övu Ólafsdóttur
Það var með mikilli eftirvæntingu að ég hóf lesturinn á Undantekningunni, fjórðu skáldsögu Auðar Övu Ólafsdóttur. Fyrri bækur höfundar, og þá sérstaklega skáldsagan Afleggjarinn frá 2007, eru mér einfaldlega að skapi; efnistökin eru lágstemmd, stíllinn vandaður og textinn myndrænn og skrifaður af næmni. Þá drógu fréttir af tilnefningu Undantekningarinnar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna ekki úr áhuganum en þetta er í fyrsta skipti sem verk eftir Auði Övu kemur þar við sögu. Áður en lengra er haldið er vert að taka það fram að sagan stóðst allar mínar væntingar og gott betur. ...
Vampíra eftir Sirrý Margréti og Smára Pálmarsson
Vampíra | 13.12.2012
Ég hef öruggar heimildir fyrir því að skáldsagan sé dauð. Sem og ljóðið. Hvort dauðsföllin tengjast á einhvern hátt veit ég ekki, fréttin lét þess ekki getið og nú bíð ég bara eftir því að heyra af andláti hennar sömuleiðis. Við sem viljum lesa sögur af pappír þurfum þó ekki að líða skort vegna þess að atorkusamir höfundar og listamenn halda áfram að skaffa okkur myndasögur. ...
Fjarveran eftir Braga Ólafsson
Fjarveran | 10.12.2012
Ármann Valur, söguhetja skáldsögu Braga Ólafssonar, Fjarveran, þolir ekki fyrirsagnir í eignarfalli. Hann er prófarkalesari og alkahólisti sem vaknar upp í byrjun bókar og veit ekki vel hvar hann er. En mikið rétt, það rifjast upp fyrir honum að hann hafði endað í einskonar partýi kvöldið áður, eftir að hafa komið heim frá London, en þar hafði hann hitt ungan mann sem af einhverjum ástæðum tók gleraugu Ármanns heim með sér. Sá hafði svo ekki verið heima þegar Ármann Val bar að garði, en í staðinn var þar fyrir annað fólk sem hélt uppi stuði. ...
Illska eftir Eirík Örn Norðdahl
Illska | 07.12.2012
Daginn eftir að ég lauk við Illsku eftir Eirík Örn Norðdahl heyrði ég lag í alls óskyldu hlaðvarpi (er það ekki örugglega íslensk þýðing á „podcast“?). Lagið er frá árinu 2005, það er samið af grínistanum og tónlistarmanninum Stephen Lynch og heitir Tiny Little Moustache. Í texta lagsins ávarpar maður að nafni Stephen Lynchburgstein kærustuna sína, hann segist hafa uppgötvað að hún sé nasisti og að þess vegna þurfi þau að hætta saman. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál