Rödd í dvala

La voz dormida eftir Dulce Chacón
Þýðandi: María Rán Guðjónsdóttir

Sögur, 2013

Að öskra til að vekja rödd sína

Rödd í dvalaHvað verður um sögur sem lífshættulegt er að segja? Breytast þær í bælt öskur, þögn brjálseminnar? Eða geta þær átt sér framhaldslíf, vaknað úr dvala?

Undir lok 20. aldar sprakk svokölluð ‚minnissprengja‘  víða um hinn vestræna heim. Hvarvetna spruttu upp söfn og minnismerki og vitnisburðir um atburði aldarinnar birtust á ýmsu formi í miklu magni. Spánn var hér ekki undanskilinn, þótt staða landsins sé um margt sérstök vegna sögu sinnar. Það hefur reynst gríðarlega flókið að gera upp borgarastyrjöldina og þar liggja fjölmargar ástæður að baki, en ekki síst var það Franco-tíminn og hvernig var staðið að lýðræðisvæðingunni sem stuðlaði að gleymsku og þöggun um þessa skelfilegu tíma. Uppúr aldamótum varð hins vegar mikil sprenging í umfjöllun um þessa erfiðu fortíð, ekki síst í bókmenntunum. Skáldsaga Javiers Cercas Soldados de Salamina (2001, Stríðsmenn Salamis 2005), sem fjallar um eitt augnablik í borgarastyrjöldinni, varð metsölubók og í kjölfarið hafa fylgt fjölmargar þar sem tekið er á ýmsum þáttum stríðsins á margvíslegan máta. Eða eins og fræðimaðurinn Paco Ferrandiz hefur orðað það: hér  voru ‚barnabörn stríðsins‘ komin og vildu láta í sér heyra. Svo stórfelld varð þessi sprengja og titlarnir svo margir að einn af höfundunum sem lét sig málið varða, Isaac Rosa, skrifaði eins konar meta-skáldsögu um efnið sem hann kallaði Önnur fjandans skáldsaga um borgarastyrjöldina! (¡Otra maldita novela sobre la guerra civil! 2007).

Þessar skáldsögur eru margvíslegum toga og misjafnar að gæðum, en þær bestu hafa allar það markmið af rjúfa þögnina sem umlukti atburðina, að hafna hefðbundnum og útjöskuðum skýringum, að líta öðrum augum á fortíðina og gefa henni rödd. Ein af þeim er bókin sem hér er til umræðu og vísar titill hennar einmitt í þessa þögn gleymskunnar; La voz dormia frá 2002 sem María Rán Guðjónsdóttir hefur þýtt svo fagurlega sem Rödd í dvala. Bókin er tileinkuð „þeim sem sáu sig tilneydda til að þegja“. En það er einmitt þessa þögn, þögn sem einkennist af kúgun, utanaðkomandi þrýstingi og ógn valdsins, frekar en þögn sorgar eða sátta, sem á að rjúfa. Ein af fremstu skáldkonum og bókmenntafræðingum Spánar á 20. öld, Carmen Martín Gaite, hefur lýst kröfunni um þögn eftir borgarastyrjöldina á þennan máta:  „Við áttum ekki eingöngu að þegja um afleiðingar stríðsins, þótt ummerkin væru auðsjáanleg í fjölmörgum sundruðum fjölskyldum, brenndum þorpum, troðfullum fangelsum, hefndaraðgerðum, atvinnuleysi, hungri, útlegð og skelfilegu efnahagsástandi. Nei, það var ekki nóg að þegja, við áttum að þegja af ákefð” (Pido la palabra, 2000, s. 170).

Rödd í dvala fjallar einmitt um rödd kvenkyns fórnarlamba stríðsins, en sú rödd átti sér ekkert athvarf, ekkert skjól, engan hlustanda svo áratugum skipti. Fyrrnefnd Martín Gaite hefur fjallað um hlutskipti kvenna í borgarastríðinu og á Franco-tímanum og hefur sýnt hvernig konan sem varð til með Öðru lýðveldinu (1931-1936), sú sem fékk kosningarétt í fyrsta skipti, rétt til eigna, rétt til skilnaðar, o.s.frv. var markvisst barin niður eftir stríðið. Spænska konan átti að verða ‚engill heimilisins‘ og þjóna Spáni, kirkju og Franco, og ekkert pláss var fyrir konur sem féllu ekki að þessum kröfum. Þetta hafði margskonar afleiðingar í för með sér og í þessari áhrifamiklu bók, Rödd í dvala, segir frá samfélagi kvenna sem af ýmsum ástæðum lenda uppá kant við fasistastjórnina og lenda í fangelsi, eru teknar af lífi, missa frá sér börnin sín og fleira og fleira. Við fylgjumst með atburðum í gegnum Pepitu, unga konu, sem þarf að fóta sig í algjörlega nýjum heimi ógnar og dauða.

Höfundurinn, Dulce Chacón, fæddist 1954 og lést fyrir aldur fram einungis ári eftir að bókin kom út. Hún var mikil baráttukona og barðist meðal annars gegn heimilisofbeldi og stríðsrekstri. Bókin byggir á sögum kvenna sem hún safnaði einmitt til þess að þær fengju framhaldslíf, til þess að þær mættu lifa, og þessi þörf fyrir að segja sögu kvennanna er sviðsett á ýmsan máta í verkinu. Í fangelsinu spyrja konurnar sig til hvers þær eigi að lifa af: „Til hvers í fjandanum eigum við að lifa af? – Til þess að segja frá“ (116).  Ein þeirra, Tomasa, er sett í einangrun fyrir óhlýðni við yfirboðarana. Viðbrögð hennar eru að öskra, öskra til að rjúfa þögnina, til að gleyma ekki eigin sögu: „Hún öskrar til þess að fylla þögnina með sögunni, með sinni sögu, sinni eigin“ (201). Þannig hrópar hún úr einangrunarklefanum eigin sögu, barnmissi og hörmungar, „öskrar til að vekja rödd sína [...] rödd í dvala til hliðar við munninn. Rödd sem vildi ekki segja frá því að allir hefðu dáið“ (203). Eins og fram hefur komið byggir bókin á vitnisburðum, bréfum og ýmiss konar öðrum heimildum sem færð eru í búning skáldsögunnar, en þetta er einmitt það sem margir af höfundunum í þessari bylgju takast á við, mörk skáldskapar og sagnfræði.

Meðal kvennanna sem koma við sögu í skáldsögunni eru fræg fórnarlömb fasistanna, las trece rosas (rósirnar þrettán) sem voru bráðungar konur teknar af lífi ásamt fleiru ungu fólki eftir lok stríðsins. Þessum hóp hefur verið minnst á margvíslegan máta og til dæmis gerð um hann kvikmynd (Las trece rosas, 2007). Ungu konurnar eru nú orðnar að tákni um frelsi, kvenleika, ungdóm og fegurð sem fasisminn drap og í verkinu er vísað í bréf einnar þeirra, Juliu Conesa, til móður sinnar þar sem hún segir: „látið nafn mitt ekki gleymast“ (187). Í þessu skáldverki er hlutskipti annarra kvenna og stúlkna í forgrunni en aftaka ‚rósanna‘ er bakgrunnur og viðmið þeirra atburða, og hér er bætt við nafnalista þeirra sem ekki eiga að gleymast.

Rödd í dvala  er mikilvæg bók, pólitísk skáldsaga, sem segir sögu kvennanna á sérlega áhrifamikinn hátt og því er mjög ánægjulegt að hún skuli koma út á íslensku. Sumt spænskt orðalag og ákveðin setningagerð er eins og gefur að skilja flókin í þýðingu og auðvitað komast ekki allir orðaleikir til skila, en þýðingin er (eftir stuttan og alls ekki tæmandi samanburð við frummálið) ákaflega vel unnin og fór vel á því að hún væri tilnefnd til Íslensku þýðingaverðlaunanna.

Gunnþórunn Guðmundsdóttir, desember 2013


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

HHhH
HHhH | 11.03.2014
Titill bókarinnar stendur víst fyrir „Heili Himmlers heitir Heydrich“. Þessi bók greip mann heljartökum undir eins og fór víst líka rakleiðis á metsölulista Eymundssonar eftir að gagnrýnendur lýstu yfir hrifningu sinni í Kiljunni. Það er ekki að spyrja að áhrifamætti þess sjónvarpsþáttar. Þungamiðja bókarinnar er fræg tilraun tékkóslóvakískra andspyrnumanna til að ráða Reinhard Heydrich af dögum í Prag árið 1942, sem hafði í för með sér voðalegar hefndaraðgerðir þýska hernámsliðsins. Meðal annars var þorpið Lidice máð af landakortinu og öllum íbúum þess komið fyrir. Sú grimmilega hefndaraðgerð kom Þjóðverjum raunar illa á alþjóðavettvangi enda var þorpið valið eftir duttlungum ráðamanna þegar í óefni var komið með eftirgrennslan og leit að tilræðismönnunum. Upphaflega hafði höfundurinn ráðgert að bókin yrði nefnd „Anthropoid“ en það var heitið á aðgerðinni sem var eiginlega, eða átti að vera, sjálfsmorðsárás. ...
Af hjaranum eftir Heiðrúnu Ólafsdóttur
Af hjaranum | 11.02.2014
Áður en lengra er haldið er vert að taka það fram að undirrituð hefur ekki lesið margar bækur sem fjalla um eða gerast á Grænlandi og er það sannarlega miður. Ég hef lesið um það bil hundrað blaðsíður í Lesið í snjóinn eftir Peter Höeg, sem fjallar um hina hálfgrænlensku Smillu er þekkir snjó betur en flestir og les hann til að leysa glæpamál, en ég hef ekki lesið svo mikið sem eitt ljóð sem tengist Grænlandi með einum eða öðrum hætti þar til nú. Það er því kærkomið og skemmtilegt að fletta nýjustu ljóðabók Heiðrúnar Ólafsdóttur, Af hjaranum, sem kom út núna fyrir jólin og segir frá tveggja mánaða dvöl hennar á Grænlandi. ...
Skessukatlar
Skessukatlar | 20.12.2013
Í sumum ljóðanna í nýjustu bók sinni Skessukötlum er Þorsteinn frá Hamri einu sinni sem oftar á slóðum forfeðranna, nánar tiltekið á slóðum sagna þeirra og kvæða. Hann vitnar til þeirra og finnur þeim stað í sjálfum sér, enda segir ljóðmælandi á einum stað „Ég er gata sem þau gengu“. ...
Elst milli hendinga
Elst milli hendinga | 20.12.2013
„Aldrei hefur fjall / sagt sitt síðasta orð“ segir í ljóðinu „Með fjöll í fasi“ eftir Þóru Jónsdóttur, í nýútkominni ljóðabók hennar. Það sama má segja um skáldkonuna, sem hefur allt frá árinu 1973 sent frá sér ljóðabækur og bætir nú nýrri við, 88 ára gömul. ...
Vargsöld
Vargsöld | 18.12.2013
Á allra síðustu árum hefur íslenskum fantasíum verið að vaxa fiskur um hrygg, en svo virðist sem að í kjölfar vinsælda glæpasögunnar sé að myndast rými fyrir fleiri greinar afþreyingarbókmennta. Þetta má auðvitað einnig þakka miklum vinsældum fantasía erlendis, aðallega frá enskumælandi höfundum, en einnig hafa komið öflugar fantasíur frá Danmörku og Þýskalandi, svo dæmi séu tekin. Fantasíur fyrir unglinga hafa notið heilmikilla vinsælda og hafa fjölmargar slíkar verið þýddar á íslensku. Jafnframt hafa komið fram þýðingar fyrir fullorðna; nú á þessu ári kom út ný þýðing á frægustu vampýrusögu allra tíma, Drakúla eftir hinn írska Bram Stoker, en í kringum aldamótin 1900 kom út stytt og all breytt útgáfa sögunnar á íslensku. ...
Rangstæður í Reykjavík
Hér er komin þriðja bókin eftir Gunnar Helgason um þróttarann Jón Jónsson og vini hans, fótboltann og lífið. Bókin er sjálfstætt framhald af Víti í Vestmannaeyjum (2011) og Aukaspyrnu á Akureyri (2012) sem hafa báðar notið mikilla vinsælda meðal lesenda. Aukaspyrna á Akureyri hlaut nýverið Bókaverðlaun barnanna þar sem lesendur á aldrinum 6-12 ára velja bestu barnabók síðasta árs. ...
Rödd í dvala
Rödd í dvala | 18.12.2013
Hvað verður um sögur sem lífshættulegt er að segja? Breytast þær í bælt öskur, þögn brjálseminnar? Eða geta þær átt sér framhaldslíf, vaknað úr dvala? Undir lok 20. aldar sprakk svokölluð ‚minnissprengja‘... ...
Hinir réttlátu
Hinir réttlátu | 17.12.2013
Nú í nóvember var haldin glæpasagnahátíð í Reykjavík sem nefndist Iceland Noir. Þar komu fram bæði innlendir og erlendir höfundar og spjölluðu saman í pallborðsumræðum og lásu upp á upplestrarkvöldum. ...
Tímakistan
Tímakistan | 16.12.2013
Í þessari nýjustu bók Andra Snæs bíða sögupersónurnar eftir að tíminn líði og hvíla aðgerðalausar á meðan í svo kölluðum tímakistum. Kisturnar gera þeim kleift að spara tíma með mjög bókstaflegum hætti; á meðan þau hvíla í kistunni eldast þau ekki eina mínútu en tíminn umhverfis kistuna gengur sinn vanagang og líður áfram. Kisturnar eru þar að auki markaðsettar af fyrirtækinu Tímax sem ákjósanlegur kostur til að bíða af sér fjármálakreppu. Tímakistan er því saga eða ævintýri sem fjallar um tímann sem fyrirbæri en felur um leið í sér skírskotanir til samtímans og hvaða þýðingu tíminn og það athæfi að geta stoppað tímann (að minnsta kosti að vissu leyti) hefur í nútímasamfélagi. ...
Draumsverð
Draumsverð | 13.12.2013
Draumsverð eftir Kjartan Yngva Björnsson og Snæbjörn Brynjarsson er önnur bókin í þríleiknum Þriggja heima sögu. Bókin er beint framhald af Hrafnsauga sem kom út í fyrra og hlaut íslensku barnabókaverðlaunin 2012. Sagan hefst í Hrafnsauga þar sem er sagt frá Ragnari, 16 ára foreldralausum strák sem býr í þorpinu Vébakka í Janalandi. Dag einn ráðast hræðilegar ófreskjur á Vébakka og Ragnar flýr ásamt tveimur öðrum unglingum, þeim Sirju og Breka. Í ljós kemur að ófreskjurnar voru að leita að Ragnari því hann geymir eitt af sjö innsiglum sem voru notuð fyrir þúsund árum til að loka illar skuggaverur inni fjarri mönnum. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál