Elst milli hendinga

eftir Þóru Jónsdóttur

Salka, 2013

Stóreyg fjallavötn

Elst milli hendinga„Aldrei hefur fjall / sagt sitt síðasta orð“ segir í ljóðinu „Með fjöll í fasi“ eftir Þóru Jónsdóttur, í nýútkominni ljóðabók hennar, Elst milli hendinga. Það sama má segja um skáldkonuna, sem hefur allt frá árinu 1973 sent frá sér ljóðabækur og bætir nú nýrri við, 88 ára gömul. Bækurnar eru orðnar tíu talsins, auk tveggja ljóðasafna, örsögusafns og ljóðaþýðinga.

Í heimi ljóðanna er þetta dágott ævistarf, ekki síst þegar litið er til þess að þrátt fyrir að sækja ekki endilega ákaft í tilraunastarfssemi (skoðið þó örsögusafnið), þá bjóða ljóð Þóru alltaf upp á ánægjulega og efirminnilega lestrarreynslu. Vissulega liggja leiðir okkar ekki alltaf saman, en ég hef aldrei orðið fyrir vonbrigðum með ljóðabækur hennar. Það sama á við hér, enn tekst skáldkonunni að opna mér nýja sýn á heiminn, ljóðið og jafnvel sjálfa mig.

Ein helstu einkenni ljóða Þóru eru náttúrumyndir og tilvísanir í þjóðsögur, en í þessari bók ber minna á þjóðsögunum og meira á tilvísunum til kristinnar trúar. Þjóðsögur eru minn heimur, en náttúrubarn get ég seint talist. Þó tekst skáldkonunni að láta mig gleðjast yfir hinum margvíslegu undrum náttúrunnar eins og í ljóðinu sem fyrirsögn þessarar umsagnar er tekin úr:

Sálmur um vötn
Ör af æsku
renna fljótin undan jöklum
grafa djúp gljúfur
í gljúpt landið
þar fella hreindýr horn sín
fjallagrösin þekja mosann

Mettir af mjólk
falla fossar um aldir
Friðarboðar skarta í úða þeirra

Stríðar streyma árnar
frá vatnaskilum
um hörð brjóst landsins

Stóreyg stara fjallavötn til himins
bíða langa vetur
fugla með vítt vænghaf 

Fyrir þá sem unna
eru þessar línur
Við sem eigum vötnin
árnar og gljúfrin
þörfnumst þeirra
svo að við séum við
og þú
þú sjálfur

Seint myndi Þóra teljast pólitískt baráttuskáld en þó er ekki laust við að í lokalínunum megi greina tóna náttúruverndar.

Myndmálið einkennist af krafti og gleði bernskunnar, fljótin eru „ör af æsku“ og allt er á fullri ferð, gljúfur grafin og horn felld, mosinn skríður yfir. Ég sé fyrir mér teiknimynd þar sem allt er sýnt hratt. Fossarnir eru líka börn, þeir eru „mettir af mjólk“, þrátt fyrir að falla um aldir, og árnar streyma um hörð brjóst landsins; allt eru þetta afkvæmi jarðarinnar. Fjallavötnin eru eins og nývöknuð börn, stara stóreyg til himins og bíða þess að eitthvað skemmtilegt gerist. Hér birtist náttúran sem sífersk, séð með ferskum augum skáldkonunnar; það er sýn hennar sem kallar fram hina barnslegu gleði

Annað athyglisvert við ljóðið er hversu Þóru tekst að halda sér frá allri væmni. Vissulega eru í bókinni náttúruljóð sem eru bæði hefðbundnari og um leið upphafnari, en oftar en ekki stinga sér niður línur og myndir sem skapa nýstárlega stemningu. Dæmi um það er ljóðið „Litirnir syngja“, sem í fyrstu virðist afar hefðbundið:

Á myndinni gengur maður
frá hvítu húsi
Birtan fellur
á bárujárnsþakið
Bjarthærð kona
stendur í dyrunum

Hægt væri að semja sögu
um húsið manninn og konuna

einnig að mála
aðra mynd á strigann

ellegar sauma
úr efninu fána
sem einhverntíma
blaktir í hálfa stöng

Upphafsstefið sýnir mynd af birtu og hamingju, og næstu gefa til kynna hvað viðfangsefnið er kunnuglegt, en fjórða og síðasta versið umbreytir myndinni: hún er efni, sem nota má í saum, nánar tiltekið fána, og hann blaktir í hálfa stöng – hið hefðbundna tákn sorgar. Bjarta og hamingjusama myndin geymir því andhverfu sína, dauðann, sem er eftir alltsaman hinn óhjákvæmilegi endir. Ferlið er einfalt teiknað upp án nokkurar dramatíkur.

Hér erum við líka minnt á kyn skáldkonunnar, en myndin er augljóslega kvenleg; í stað þess að semja sögu eða mála mynd þá er saumað. Það var Helga Kress sem fyrst kynnti mig fyrir ljóðum Þóru í námskeiðum í almennu bókmenntafræðunum í Háskóla Íslands (fyrir réttum 25 árum) og vakti meðal annars athygli okkar á því hvernig konur notuðu myndmál á annan hátt en karlar. Mig hefur lengi langað að skoða þetta á ný, því mér finnst oft eins og þau minni sem Helga nefndi séu ekki lengur eins kynbundin, en þó verður að segjast að ég man ekki eftir miklum saumaskap í ljóðum karla, en þónokkrum dæmum úr ljóðum kvenna (endilega látið vita ef þið vitið um samansaumuð karlaljóð!). Sumt virðist því ekki breytast.

Ljóðið „Litirnir syngja“ getur hvort sem er vísað til náttúru eða borgar, en samhljómur þarna á milli er enn eitt einkenni ljóða Þóru. Hún skirrist ekki við að skoða borgina sem svið náttúru, fyrir henni eru þetta ekki andstæðir heimar. Dæmi um þetta er „Grímsstaðaholtið“:

Hér í holtinu
býr sinan sig undir
að víkja
fyrir grænkunni
Á stórgrýtið
með ísaldarrispum
hefur tíminn letrað
framhaldssögur
með skóf og mosa
þær vekja enga óþreyju
eftir sögulokum

Fyrir utan að vera minnt á að borgin er byggð á klöpp, þá birtist hér enn á ný þessi hugmynd um land sem tjáir sig. Náttúran talar stöðugt og segir sínar sögur, jafnvel ævisögur, eins og „Sálmur um vötn“ gefur til kynna. Þessar sögur eru bæði sögur af náttúru, landi, byggð og þjóð, en geta líka verið sögur um einstaklinga og tilfinningar. Þannig er „Veðurhljóð“ dæmi um ljóð sem nýtir sér klassískt táknmál veðurs og tilfinninga, en þar „er ekkert lát á storminum“, regnið er slóttugt og finnur sér leið inn. Ljóðmælandi „treystist ekki út“, lokar „öllum gáttum“ og lætur sig „hverfa / inn í músarholu“. Smæð manneskjunnar gagnvart náttúrunni er endurspegluð í tilfinningum innilokunar og ógnar.

Birtubrigði eru skáldkonunni hugleikin: í „Allir heimsins morgnar“ undrast hún hvað sólin er örlát á gull; Óðinn þeysir á Sleipni og ber með sér „norðurljósaskikkju“ en er sviptur völdum af stundvísri dögun í ljóðinu „Óðinn þeysir“; og í „Nátthrafnar“ tekur dagsbirtan sér far með vængjum hrafna. Og svo er „Sofið í björtu“:

Trén depla ekki auga
Fuglar með gagnsæ augnlok
þagna andartak um lágnættið
Vindarnir flytja frjókorn
Stráin leggja nótt við dag
safna birtu drekka dögg
Landið andar ljóðum
Hljóðfæri dagsins
bíður eftir áslætti
Á meðan sofa mennirnir
og dreymir eitthvað
annarlegt

Á meðan augnaráð náttúrunnar hvílir á okkur andar landið ljóðum, og öllu er þessu fleytt inn í annarlega drauma mannanna, eða eru það hinir annarlegu draumar mannanna sem gefa náttúrunni líf og ljóð?

úlfhildur dagsdóttir, desember 2013


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

HHhH
HHhH | 11.03.2014
Titill bókarinnar stendur víst fyrir „Heili Himmlers heitir Heydrich“. Þessi bók greip mann heljartökum undir eins og fór víst líka rakleiðis á metsölulista Eymundssonar eftir að gagnrýnendur lýstu yfir hrifningu sinni í Kiljunni. Það er ekki að spyrja að áhrifamætti þess sjónvarpsþáttar. Þungamiðja bókarinnar er fræg tilraun tékkóslóvakískra andspyrnumanna til að ráða Reinhard Heydrich af dögum í Prag árið 1942, sem hafði í för með sér voðalegar hefndaraðgerðir þýska hernámsliðsins. Meðal annars var þorpið Lidice máð af landakortinu og öllum íbúum þess komið fyrir. Sú grimmilega hefndaraðgerð kom Þjóðverjum raunar illa á alþjóðavettvangi enda var þorpið valið eftir duttlungum ráðamanna þegar í óefni var komið með eftirgrennslan og leit að tilræðismönnunum. Upphaflega hafði höfundurinn ráðgert að bókin yrði nefnd „Anthropoid“ en það var heitið á aðgerðinni sem var eiginlega, eða átti að vera, sjálfsmorðsárás. ...
Af hjaranum eftir Heiðrúnu Ólafsdóttur
Af hjaranum | 11.02.2014
Áður en lengra er haldið er vert að taka það fram að undirrituð hefur ekki lesið margar bækur sem fjalla um eða gerast á Grænlandi og er það sannarlega miður. Ég hef lesið um það bil hundrað blaðsíður í Lesið í snjóinn eftir Peter Höeg, sem fjallar um hina hálfgrænlensku Smillu er þekkir snjó betur en flestir og les hann til að leysa glæpamál, en ég hef ekki lesið svo mikið sem eitt ljóð sem tengist Grænlandi með einum eða öðrum hætti þar til nú. Það er því kærkomið og skemmtilegt að fletta nýjustu ljóðabók Heiðrúnar Ólafsdóttur, Af hjaranum, sem kom út núna fyrir jólin og segir frá tveggja mánaða dvöl hennar á Grænlandi. ...
Skessukatlar
Skessukatlar | 20.12.2013
Í sumum ljóðanna í nýjustu bók sinni Skessukötlum er Þorsteinn frá Hamri einu sinni sem oftar á slóðum forfeðranna, nánar tiltekið á slóðum sagna þeirra og kvæða. Hann vitnar til þeirra og finnur þeim stað í sjálfum sér, enda segir ljóðmælandi á einum stað „Ég er gata sem þau gengu“. ...
Elst milli hendinga
Elst milli hendinga | 20.12.2013
„Aldrei hefur fjall / sagt sitt síðasta orð“ segir í ljóðinu „Með fjöll í fasi“ eftir Þóru Jónsdóttur, í nýútkominni ljóðabók hennar. Það sama má segja um skáldkonuna, sem hefur allt frá árinu 1973 sent frá sér ljóðabækur og bætir nú nýrri við, 88 ára gömul. ...
Vargsöld
Vargsöld | 18.12.2013
Á allra síðustu árum hefur íslenskum fantasíum verið að vaxa fiskur um hrygg, en svo virðist sem að í kjölfar vinsælda glæpasögunnar sé að myndast rými fyrir fleiri greinar afþreyingarbókmennta. Þetta má auðvitað einnig þakka miklum vinsældum fantasía erlendis, aðallega frá enskumælandi höfundum, en einnig hafa komið öflugar fantasíur frá Danmörku og Þýskalandi, svo dæmi séu tekin. Fantasíur fyrir unglinga hafa notið heilmikilla vinsælda og hafa fjölmargar slíkar verið þýddar á íslensku. Jafnframt hafa komið fram þýðingar fyrir fullorðna; nú á þessu ári kom út ný þýðing á frægustu vampýrusögu allra tíma, Drakúla eftir hinn írska Bram Stoker, en í kringum aldamótin 1900 kom út stytt og all breytt útgáfa sögunnar á íslensku. ...
Rangstæður í Reykjavík
Hér er komin þriðja bókin eftir Gunnar Helgason um þróttarann Jón Jónsson og vini hans, fótboltann og lífið. Bókin er sjálfstætt framhald af Víti í Vestmannaeyjum (2011) og Aukaspyrnu á Akureyri (2012) sem hafa báðar notið mikilla vinsælda meðal lesenda. Aukaspyrna á Akureyri hlaut nýverið Bókaverðlaun barnanna þar sem lesendur á aldrinum 6-12 ára velja bestu barnabók síðasta árs. ...
Rödd í dvala
Rödd í dvala | 18.12.2013
Hvað verður um sögur sem lífshættulegt er að segja? Breytast þær í bælt öskur, þögn brjálseminnar? Eða geta þær átt sér framhaldslíf, vaknað úr dvala? Undir lok 20. aldar sprakk svokölluð ‚minnissprengja‘... ...
Hinir réttlátu
Hinir réttlátu | 17.12.2013
Nú í nóvember var haldin glæpasagnahátíð í Reykjavík sem nefndist Iceland Noir. Þar komu fram bæði innlendir og erlendir höfundar og spjölluðu saman í pallborðsumræðum og lásu upp á upplestrarkvöldum. ...
Tímakistan
Tímakistan | 16.12.2013
Í þessari nýjustu bók Andra Snæs bíða sögupersónurnar eftir að tíminn líði og hvíla aðgerðalausar á meðan í svo kölluðum tímakistum. Kisturnar gera þeim kleift að spara tíma með mjög bókstaflegum hætti; á meðan þau hvíla í kistunni eldast þau ekki eina mínútu en tíminn umhverfis kistuna gengur sinn vanagang og líður áfram. Kisturnar eru þar að auki markaðsettar af fyrirtækinu Tímax sem ákjósanlegur kostur til að bíða af sér fjármálakreppu. Tímakistan er því saga eða ævintýri sem fjallar um tímann sem fyrirbæri en felur um leið í sér skírskotanir til samtímans og hvaða þýðingu tíminn og það athæfi að geta stoppað tímann (að minnsta kosti að vissu leyti) hefur í nútímasamfélagi. ...
Draumsverð
Draumsverð | 13.12.2013
Draumsverð eftir Kjartan Yngva Björnsson og Snæbjörn Brynjarsson er önnur bókin í þríleiknum Þriggja heima sögu. Bókin er beint framhald af Hrafnsauga sem kom út í fyrra og hlaut íslensku barnabókaverðlaunin 2012. Sagan hefst í Hrafnsauga þar sem er sagt frá Ragnari, 16 ára foreldralausum strák sem býr í þorpinu Vébakka í Janalandi. Dag einn ráðast hræðilegar ófreskjur á Vébakka og Ragnar flýr ásamt tveimur öðrum unglingum, þeim Sirju og Breka. Í ljós kemur að ófreskjurnar voru að leita að Ragnari því hann geymir eitt af sjö innsiglum sem voru notuð fyrir þúsund árum til að loka illar skuggaverur inni fjarri mönnum. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál