Humátt

eftir Guðrúnu Hannesdóttur

Salka, 2015

Sögur handa þjóð

Humátt eftir Guðrúnu HannesdótturÞjóðsagan gengur ljósum logum um ljóðabók Guðrúnar Hannesdóttur, humátt. Fyrri ljóðabækur hennar hafa heimsótt sagnir og ævintýri, eins og í Slitur úr orðabók fugla frá síðasta ári, en þar voru sagðar sögur af fuglum, eða réttara sagt endursagðar, því Guðrún hefur sérstakt lag á því að taka þjóðsögur, ævintýri og sagnir og smíða úr þeim nýja gripi.

Þetta sést vel í humátt, en meginþorri ljóðanna er byggður á þjóðsögum og sögnum af ýmsu tagi. Strax í fyrsta ljóðinu, „klukka“, er tónninn sleginn en þar er sagan um djáknann frá Myrká undirliggjandi. Í meðförum Guðrúnar verður þetta hvatningarljóð til kvenna að láta ekki kúga sig, þeim er sagt að hlaupa undan hramminum á öxlinni og heljargreipunum „sem fálma eftir skikkjunni“ og grípa klukkustrenginn og hringja með látum:

því ill er og kæfandi
að liggja undir lifandi dauðum

Nafna Guðrúnar, sem djákninn kallar Garúnu af því sem afturganga getur hann ekki sagt orðið ‚guð‘, nær einmitt af henni skikkju þegar hann ætlar að taka hana með sér í gröfina en Guðrún sleppur undan honum með því að hringja kirkjuklukkunni. Annan femínískan tón má greina í ljóðinu „jafnrétti (af fjöllum“, en það má lesa sem ákall til tröllskessa að láta taka til sín í jarðfræðinni: „nístum steinana! myljum fjötrana!“, því flekarnir hreyfast hægt og ekki dugir að láta aldirnar líða áfram óáreittar: „bættur skaðinn / þó glitti í logandi / kviku“.  Það er einnig freistandi að lesa ljóðið „önnur algeng tegund“ sem krítíska úttekt á karlmanni: „hvasseygur / brúnaþungur“, „dimmraddaður / myndugur / þéttur í lund“, en „auðþekktur þegar / á hólminn er komið / af brauðfótum / sérhlífni, vænisýki“. Hann er með svikult merarhjarta og skilur eftir sig týnda loforðaslóð. Hér gæti reyndar verið átt sérstaklega við þá manntegund sem kallar sig stjórnmálamann.

Þessi tvö síðari ljóð sýna einnig þann sérstakla og lúmska húmor sem einkennir ljóð Guðrúnar, jafnréttisljóðið birtir annað einkenni ljóðanna í humátt, það hvernig náttúran og þjóðsagan falla saumlaust saman.

Sum ljóðanna vísa til þekktra sagna, eins og ljóðið um Guðrúnu og djáknann. Þar má nefna „fréttatilkynningu“, en þar er sagt frá reglulegum heimsóknum nykursins í Hafravatni til Reykjavíkurtjarnar. Hvort sem hann hefur hitt félaga sinn úr nykrastétt þar er látið ósagt en skyndilega verður ljóst að nykrarnir eru orðnir fleiri en einn: „fara um laumulega, álút og silfurgrá að lit og eru menn beðnir að hafa / varann á einkum í grennd við sundstaði“. Í öðrum er vísað til margvíslegra fyrirbæra þjóðsagnanna: sagnaranda, véfréttir, galdrastafa, drauma og trúar á jurtir og dýr. „gamall varnargaldur“ lýsir aðferðum við að koma sér hjá yfirnáttúrulegum hættum:

söfnum mávastelli
postulaskeiðum
setjum upp púða
krosssaumaða
klukkustrengi
posturlínsstyttur
í gluggakistur
allt á sinn stað

Hér er hinu borgaralega lífi stillt upp sem varnargaldi, en ásókn vafasamra afla er sérlega skæð um jólin:

söfnum servíettum
sykurtöngum
jólaskeiðum
bónum gólfin
svo þau tindra
fáum okkur aldrei
tvisvar af sömu sort
í öðrum húsum

Loks er vísað til kunnuglegrar reglu frá minni barnæsku: „ slökkvum aldrei / í miðjum þjóðsöng“ og ef öllu þessu er haldið til haga „mun þá engan saka“.

Vissulega eru ekki öll ljóðin jafnstungin þjóðsagnaminnum, í sumum þeirra er það fyrst tungumál þjóðsögu og fornsögu sem setur svip á ljóðið. Þetta er beinlínis tekið fram í ljóðinu „hvísl“:

tölum saman á máli skugga
eðalsteina
bergmáls
brotinna fjaðra

ég hef hengt bjöllur á sólargeislana
þær gera okkur viðvart um leið og birtir

Þarna má sá hvernig þjóðsagan tilheyrir myrkrinu, og svo er gripið til kunnuglegrar sögu um mýs og kött til að forðast óþarfa truflanir ljóssins sem löngum hefur verið helsti óvinur vætta og óvætta.

Svipaða hugsun má sjá í lokaljóði bókarinnar, „dyr“:

lokið dyrum dauðans hægt
á eftir ykkur
vekið ekki þá sem lifa

blómin lýsa veg þeirra
vatnið niðar þeim enn í eyrum
ljósið leikur um höfuð þeirra
og grasið ilmar þeim

enn

Fyrir utan að vera einskonar ‚memento mori‘ ljóð sem minnir á hverfugleika lífsins, þá er hér einnig verið að minna á þessi mörk myrkurs og ljóss, og þau ólíku fyrirbæri sem búa í hvorum heimi fyrir sig. Vættir jafnt sem óvættir tilheyra heimi myrkursins – og dauðans – en þau sem enn lifa eru umlukin birtu og lifandi náttúru.

Fyrir utan femínísku ljóðin er ekki eins mikil pólitík í ljóðum Guðrúnar og eins og til dæmis í stöðum frá 2010 þar sem þjóðsagan var óspart notuð til að deila á gróðærið og hrunið. Hér fá sagnirnar meira að leika lausum hala, þó vissulega megi víða sjá merki ádeilu. Ádeilan birtist vel í stuttu ljóði sem nefnist „spurning“:

má ekki frekar bjóða ykkur
logagyllta flæðarmús,
lítið notaðar nábrækur?

Nábrækur og flæðarmýs eru bankar og verðbréfahallir síns tíma, fyrirbæri sem draga að sér fé, og gera má ráð fyrir að ferlið feli í sér einhverskonar arðrán. Í báðum tilfellum er þjófnaður grunnurinn að því að afla sér þessara fjáröflunarleiða. Léttleikinn í spurningunni tekur því fljótt á sig aðra mynd og vísar til þeirra sem sanka að sér auðfengnu fé, með hvaða aðferð sem býðst.

Á þennan hátt endursegir Guðrún hinn sakleysislega og jafnvel heilga menningararf notar hann til að endurskoða og endurnýja kunnugleg fyrirbæri, setja þau í nýtt samhengi og jafnframt gefa sögnunum nýtt líf og nýjar víddir með því að skoða þær í ljósi (eða öllu heldur myrkri) nútímans. Þannig er þjóðsagan og ævintýrið notuð sem einskonar spegill, rannsóknartæki eða jafnvel skurðhnífur.

úlfhildur dagsdóttir, desember 2015


Til baka



Senda Senda Prenta Prenta Senda á Facebook

Sögumaður eftir Braga Ólafsson
Sögumaður | 04.02.2016
Á rigningardegi í júní, meðan heimsmeistarakeppnin í fótbolta stendur sem hæst, fer G. á pósthúsið í miðbænum til að póstleggja handrit að skáldsögu. Meðan hann bíður í röð á pósthúsinu sér hann mann sem hann kannast við. Maðurinn reynist vera hinn hálfbrasilíski Aron Cesar, sem G. álítur vera vandræðadreng og jafnvel tengjast undirheimunum. G. ákveður, án þess að hafa skýra ástæðu til, að elta Aron Cesar. Eftirförin í gegnum miðbæ Reykjavíkur verður að þungamiðju frásagnarinnar en hún er einnig krydduð með misskýrum endurlitum og hugleiðingum G. ...
Lóaboratoríum: nýjar rannsóknir
Nýjar rannsóknir er samansett úr fjölbreyttum einnar síðu myndasögum, sem eru allt frá því að vera eins ramma og orðlausar yfir í margra ramma og fjölmálga myndasögur. Þrátt fyrir að engar sagnanna nái lengra en eina blaðsíðu í senn er sterk innbyrðistenging milli þeirra í gegnum umfjöllunarefni og myndrænan stíl. Margir ættu að þekkja til efnistaka og teiknistíls Lóu þar sem myndasögur eftir hana birtast reglulega í dagblöðum og á netinu. Stíll Lóu er oft ‚naívur‘ eða einfaldur og einkennist af feitlaga manneskjum – sem eru oftar en ekki rjóðar í kinnum og freknóttar. Sparlega er farið með skyggingar og aðra tækni til að veita myndunum raunverulegri blæ og þess í stað fær lita- og sköpunargleðin að njóta sín. ...
Útlaginn eftir Jón Gnarr
Útlaginn | 21.01.2016
Útlaginn eftir Jón Gnarr í samvinnu við Hrefnu Lind Heimisdóttur er þriðja verkið sem Jón sendir frá sér í röð sjálfsævisögulegra verka og er því framhald af Indjánanum og Sjóræningjanum sem notið hafa mikilla vinsælda og verið þýddar á þó nokkur tungumál. Hér eru það unglingsárin sem eru undir og bókin er sú lengsta í flokknum, enda liggur sögumanni ýmislegt á hjarta. Fyrri hlutinn fjallar einkum um dvöl hans á Núpi í Dýrafirði, þeim sögufræga heimavistarskóla sem fjölmargir svokallaðir ‚vandræðaunglingar‘ úr bænum voru sendir í og margar sögur gengu um á sínum tíma. Síðari hlutinn segir frá árunum sem fylgja á eftir, þar sem hann reynir fyrir sér í ýmiss konar verkamannavinnu og kannski ekki síður í atvinnuleysi, sem honum finnst nú fara sér best. ...
Í leyfisleysi: ástarsaga eftir Lenu Andersson
Bækur um þráhyggju og ranghugmyndir eru oft erfiðar aflestrar, þ.e.a.s. þegar vel er haldið á penna, mann langar til að henda bókinni út í horn, vill ekki hlusta á þetta, vill allra helst snúa af þeirri augljósu braut hörmunga sem söguþráðurinn er kominn á, í stuttu máli geta þær gert lesandann galinn. ...
Drauga-Dísa eftir Gunnar Theodór Eggertsson
Drauga-Dísa | 18.12.2015
Tilhugsunin um að geta ferðast í tíma hefur heillað marga enda býður tímaflakk upp á endalausa möguleika. Kannski væri hægt að breyta fortíðinni eða sjá framtíðina, eða að upplifa merkilega sögulega atburði og sjá hvernig fólk lifði í raun fyrir mörg hundruð árum. Í Drauga-Dísu eftir Gunnar Theodór Eggertsson verður þessi draumur margra að veruleika þegar hin 14 ára gamla Dísa uppgötvar tímahlið í sumarbústaðarlandi foreldra sinna. Gunnar Theodór hlaut íslensku barnabókaverðlaunin fyrir bók sína Steindýrin árið 2008 en sjálfstætt framhald hennar, Steinskrípin, kom út árið 2012. ...
Dimma eftir Ragnar Jónasson
Dimma | 18.12.2015
Það spunnust nokkrar umræður um Dimmu Ragnars Jónassonar eitt morgunsárið á Borgarbókasafninu. Einni fannst bókin ekki mjög merkileg – hann hefur skrifað betri bækur, sagði hún með þunga –, annarri fannst hún bara sallafín. Mér leiddist aldrei lesturinn, sagði ein, ég lagði hana ekki frá mér, sagði önnur. Sú sem hafi verið skeptískust var sammála þessu. Ég velti því upp hvort það væri endilega málið að ætlast til að allt væri merkilegt? hvort það væri ekki bara allt í lagi að sumar bækur væru ágætar, ánægjuleg afþreying á meðan lestrinum stæði, og það gátu allar verið sammála um. Hún kemur líka inn á allskonar hluti sem eru til umræðu í samfélaginu, það var líka sameiginleg niðurstaða. Og svo má líka alveg enda svona, bætti sú við, sem í upphafi hafði verið minnst hrifin. ...
Ég elska máva eftir Þorgrím Þráinsson
Ég elska máva | 18.12.2015
Ég elska máva er líkt og Ertu guð afi á andlegu nótunum og er hér blandað saman daglegu lífi tveggja barna og djúpri lífsspeki, sem er á köflum afskaplega falleg og full innsæis. ...
Nautið eftir Stefán Mána
Nautið | 18.12.2015
Líkt og fyrri verk Stefáns Mána hentar Nautið vel til myndrænnar útfærslu en mikið er lagt upp úr nákvæmum lýsingum og sviðsetningum eins og kemur vel fram í tveimur fyrstu köflum bókarinnar. Í fyrsta kaflanum, sem rammar verkið inn, segir frá tveimur erlendum stúlkum á ferð um Ísland. Bíllinn bilar og símasamband næst ekki og því ganga þær af stað í von um hjálp. Það er hábjartur dagur og glampandi sól sem undirstrikar enn frekar þá ógeðfelldu sýn sem blasir við þeim þegar þær banka upp á að Uxnavöllum. ...
Humátt eftir Guðrúnu Hannesdóttur
Humátt | 17.12.2015
Þjóðsagan gengur ljósum logum um ljóðabók Guðrúnar Hannesdóttur, humátt. Fyrri ljóðabækur hennar hafa heimsótt sagnir og ævintýri, eins og í Slitur úr orðabók fugla frá síðasta ári, en þar voru sagðar sögur af fuglum, eða réttara sagt endursagðar, því Guðrún hefur sérstakt lag á því að taka þjóðsögur, ævintýri og sagnir og smíða úr þeim nýja gripi. ...
Þýska húsið eftir Arnald Indriðason
Þýska húsið | 16.12.2015
Tímabil hernámsins og seinni heimstyrjaldar hefur verið áberandi í sögum Arnaldar Indriðasonar frá upphafi og er honum greinilega hugleikið. Þetta ætti í sjálfu sér kannski ekki að koma mikið á óvart þegar við skoðum það út frá glæpasagnaforminu. Glæpasagan hefur lengi tengst stríðsbókmenntum að mörgu leyti. Stríðsástand býður upp á margar þær forsendur sem liggja glæpasögunni til grundvallar: ofbeldi, manndráp, morð, feluleiki og njósnir – sem allt myndar ógn við lög og hugmyndafræði samfélagsins og þarf því að afhjúpa og vinna á móti til þess að endurheimta það siðferði sem samfélagið byggist á. ...


Leitað að verki

Höfundur:
Ritverk:


Skipta um leturstærð


Tungumál