Úlfhildur Dagsdóttir: Kvenhetjur í háska

Rétt fyrir síðustu árþúsundamót var ég stödd í einni stærstu og virtustu bókaverslun Lundúna, Dillon''s. Þar gerði ég dauðaleit að bók Tönju Modleski, Loving With a Vengeance eða Elskað af heift, sem fjallar um ástar og spennurómana eftir konur. Ég leitaði árangurslaust í bókmenntafræðinni, kynjafræðinni, menningarfræðinni og að lokum í fjölmiðla og kvikmyndahillunum, þar sem ég vissi að hennar var í raun ekki von. Í örvæntingu minni sneri ég mér að hinu húðlata starfsfólki Dillon''s og spurði um bókina. Jú hún er til svaraði einhver óvenjuhjálplegur og skundaði í bókmenntahilluna. Hún er ekki þar sagði ég ákveðin, hann sneri sér að kynjafræðinni og ég stoppaði hann líka af þar. Í miðju þessu hringsóli um hillur kallaði annar (óvenjuduglegur) starfsmaður í okkur og hafði lagt það á sig að fletta upp í tölvu. Hún er ekki á þessari hæð upplýsti hann glaður, hún er á næstu hæð í bókunum um skapandi skrif. Ha, sagði ég og ha sagði afgreiðslumaðurinn, jú sjáiði og sá tölvuvæddi kom skundandi með bókina. Þessu er vitlaust raðað! sagði ég hneyksluð (bókaverja verður alltaf bókaverja) en þá höfðu þeir báðir misst áhugann. Ætlarðu að fá bókina?
Af því að ég er líka menningarfræðingur þá gat ég ekki annað en túlkað þetta sem gott dæmi um það viðhorf sem afþreyingarsögur kvenna þurfa sífellt að glíma við. Bók Modleski sem er fræðileg greining og femínísk túlkun á ástar og spennusögum kvenna og menningarheimi þeirra er ekki nógu ''fín'' til að flokkast með öðrum fræðum og lendir því í hillu með skapandi skrifum og hvernig á að gera sjálfshjálparbókum – sem þykja mun ófínni en fræðiritin. Modleski leggur áherslu á það hvernig þessar sögur sem almennt hafa þótt afturhaldssamar flóttabókmenntir bjóða lesendum sínum upp á ýmsa möguleika í lestrarupplifun, möguleika sem felast oft í því að lesa gegn formúlunni eða að finna í henni þætti sem þær (lesendurnir eru yfirleitt kvenkyns) geta upplifað sem ögrandi. Bók Modleski var algert brautryðjendarit í umfjöllun og skrifum um afþreyingarmenningu kvenna, hvort sem það eru ástarsögur, spennusögur, sápuóperur eða rómantískar kómedíur.
Sögur Birgittu H. Halldórsdóttur eru hefðbundnar í máli, stíl og byggingu og fylgja ákveðnum og kunnuglegum formúlum afþreyingarsagna. Þetta er ekki sagt sögum hennar til lasts, því sú einlæga og afslappaða nálgun á formið sem hún hefur er ekki síður nauðsynleg reyfaranum en hin írónísku póstmódernísku átök. Birgitta skrifar ástar- og spennusögur sínar inn í ákveðna hefð slíkra sagna hér á landi, sveitarómana Guðrúnar frá Lundi og Ingibjargar Sigurðardóttur og síðar Snjólaugar Bragadóttur. Þó skera bækur hennar sig úr að því leyti að í þeim er að finna sterka þætti glæpa- og spennusagna og geta þær því flokkast bæði sem ástarsögur og spennu- eða glæpasögur. Innan þessa ramma raðast bækur hennar í flesta flokka ástar- og spennusögunnar. Sumar bækurnar eru nær hinni hefðbundnu ástarsögu, eins og Inga og Í greipum elds og ótta, sumar eru nær glæpasögunni eins og Örlagadansinn, Áttunda fórnarlambið og Sekur flýr þó enginn elti og sumar eru í anda gotneskra ástarrómana eins og Bak við þögla brosið, Fótspor hins illa og Dagar hefndarinnar.
Fyrsta saga Birgittu, Inga, er skyldari hefðbundinni ástarsögu en spennusögu, þrátt fyrir að inn í söguna fléttist glæpur. Sagan segir frá ungri stúlku í sjávarþorpi og samskiptum hennar við karlmenn. Hún á í sambandi við Geira, ungan sjómann úr plássinu en er ekki fyllilega ánægð og þyrstir í ævintýri. Þau finnur hún með Halli, ungum og glæsilegum Reykvíkingi sem hún fer að búa með, en hann reynist ekki allur þar sem hann er séður og fer illa með hana. Þá flýr hún aftur á vit Geira en Hallur eltir hana og ræðst á hana. Henni er bjargað á elleftu stundu og virðist Hallur nú úr sögunni, nema þá finnst hann myrtur og Geira er kennt um. Þegar Inga fer á stúfana að kanna málið kemst hún óþyrmilega að því að það er sálsjúk móðir Halls sem er morðinginn: og sú eitrar fyrir Ingu líka. Á spítalanum kynnist hún ungum lækni sem hún hrífst af og áður en veit eru þau gift og ævintýraþránni svalað.
Í næstu sögu, Háski á Hveravöllum, hefur glæpasöguþátturinn aukist til muna. Þar segir frá ungri blaðakonu sem er send til Hveravalla til að kanna dularfullt lát starfssystur sinnar. Þar dvelur hún í einangruðum skála með nokkrum öðrum sem er dauði konunnar ekki óviðkomandi, lendir í ástarævintýri, er ofsótt af morðingjanum og fyrrum kærasta sínum (sem gætu verið einn og sami maðurinn) og leysir að lokum málið. Fjórða bókin, Gættu þín Helga, gerist á gistiheimili úti á landi, en þangað kemur ung stúlka til hressingardvalar eftir alvarlegt bílslys. Hún er fótbrotin og skorin í andliti og í ástarsorg eftir að unnustinn hefur hafnað henni vegna útlitsgalla. Á sama tíma fyllist gistiheimilið af fólki, gestum af ýmsu tagi og tegundum; eldri hjónum sem koma til hressingardvalar, listrænum systkinum í leit að vinnufriði, auðugum hjónum í leit að tilbreytingu, auk eins ungs manns sem virðist ekki hafa neitt sérstakt markmið með dvölinni. Þegar kærasti Helgu birtist óvænt og krefst ástar hennar aftur verður ljóst að eitthvað er í aðsigi og áður en varir hefur Helgu verið rænt ásamt auðugu eiginkonunni. Þrátt fyrir meiðsli tekst Helgu að finna leið til að sleppa úr klóm mannræningjanna og bjarga konunni.
Í þessum þremur bókum koma strax fram helstu einkenni sagna Birgittu. Hún staðsetur atburðina oftar en ekki á einangruðu svæði – í húsi úti á landi eða litlu þorpi – aðalsöguhetjan er ung sjálfstæð og yfirleitt kynferðislega virk stúlka sem hrífst fljótlega af einhverjum karlmannanna – oft þrátt fyrir að hana gruni viðkomandi um græsku – og lausn glæpsins er iðulega að finna innan mjög lokaðs hóps, glæpamaðurinn er nákominn eða hreinlega fjölskyldumeðlimur. Þrátt fyrir að upphaflega beinist ógnin að einhverjum öðrum en sjálfri stúlkunni flækist hún fyrr eða síðar persónulega í atburðarásina og að hætti nútímakvenhetja er hún dugleg að bjarga sjálfri sér og jafnvel öðrum. Þetta er nokkuð mikilvægur þáttur í sögum Birgittu og minnir í raun á fræga greiningu Carol J. Clover á unglingahrollvekjum og hlutverki kvenhetjunnar þar. Því þrátt fyrir að sögur Birgittu tilheyri frekar ástar- og spennusögum bera þær á tíðum ýmis merki hrollvekjunnar, eins og nýjasta skáldsaga hennar, Fótspor hins illa, er dæmi um. Þar segir frá ungri íslenskri stúlku sem er alin upp í Englandi, en er skyndilega kölluð heim þegar systir hennar finnst myrt. Heima a Íslandi verða svo fljótlega ýmsir vafasamir atburðir og þetta friðsæla land reynist fullt af hættum: í ljós kemur að systirin var fórnarlamb djöfladýrkenda og að sjálfri er kvenhetjunni ætluð sérstök örlög þar að lútandi. Samkvæmt Clover hefur unglingahrollvekjan breytt hefðbundnu hlutverki kvenhetjunnar á róttækan hátt, og hefur sú breyting haft áhrif utan þessarar tegundar kvikmynda. Clover bendir á að hefðbundið hlutverk kvenhetju er að vera fórnarlamb sem bjargað er af karlhetju, en í unglingahrollvekjum áttunda og níunda áratugarins hafi þessu verið snúið við og í stað þess að bíða eftir björgun, bjargi stúlkan sér sjálf og því leiki hún tvö hlutverk, fórnarlambsins og hetjunnar, sem renna í raun saman í eitt. Þessi greining passar vel við bækur Birgittu sem einmitt einkennast af forvitnum, ákveðnum og sjálfstæðum kvenhetjum, sem bæði eru ófeimnar við að takast á við glæpamál og kunna að bjarga sér sjálfar úr þeim klípum sem forvitni þeirra og lögregluleikir koma þeim í. Það sem greinir kvenhetjur Birgittu hinsvegar frá kvenhetjum unglingahrollvekjunnar er að þær eru mjög kynferðislega virkar. Meðan kvenhetjur hryllingsmynda eru iðulega hreinar meyjar eða kynferðislega bældar á einhvern hátt eru stúlkurnar í bókum Birgittu almennt séð miklar kynverur og kynlíf og karlmenn skipta miklu máli í lífi þeirra. Þannig iðka þær mjög líflegt kynlíf með þeim mönnum sem þær falla fyrir – og jafnvel öðrum – og eru að auki oft sá aðili sem tekur fyrsta skrefið í slíkum viðskiptum. Einnig eru þær mjög ófeimnar þegar þær velja sér karlmenn, en þar skiptir útlit miklu máli og þær mæla út þá karlmenn sem þær langar í, horfa á líkama þeirra og meta þá útfrá karlmennsku og kynferðislegu aðdráttarafli. Eins og segir í Myrkraverkum í miðbænum: "Ég gat ekki stillt mig um að stara á líkama hans. Hvergi var gramm af fitu en vöðvarnir voru á sínum stöðum. Hann var girnilegur og það er vægt til orða tekið" (57). Að þessu leyti falla sögur Birgittu vel að femínískum hugmyndum um að ástarsögur séu einskonar ''klám'' kvenna; að konur sæki í ástarsögur og njóti þess að lesa þær á sama hátt og karlar sem sækja í klámefni.
Á sama hátt er ógnin sem beinist gegn kvenhetjunum oftar en ekki kynferðisleg og er það annað einkenni sem skáldsögur Birgittu deila með hrollvekjum. Kynferðisleg ógn, sérstaklega frá einhverjum nákomnum, er einnig einkenni á gotnesku skáldsögunni og gotnesku rómönsunni sem Modleski fjallar um í bók sinni. Í gotnesku skáldsögunni er það viðtekið að hver fjölskylda eigi sér eins og eina beinagrind í skáp (þetta er reyndar næstum gert bókstaflegt í sögunni Bak við þögla brosið), og að unga söguhetjan sé saklaust fórnarlamb atburða úr fortíð.
Einangrunin er annað einkenni gotnesku skáldsögunnar og rómönsunnar sem Birgitta færir sér vel í nyt. Dæmi um skáldsögur sem einkennast öðru fremur af einangrun eru Ofsótt, Eftirleikur og Klækir kamelljónsins. Ofsótt gerist í Skagafirðinum, en þar eru friðarspillar á reiki og það kemur í ljós að gömul sár gróa seint. Með því að nota sér íslenskt (ó)veðurfar og aðstæður á bóndabæjum - svo sem haughúsið! - skapar Birgitta magnaða spennu og jafnvel hrylling: lausnina er síðan að finna í flóknum fjölskylduböndum fortíðar.
Í sögum Birgittu er einnig oftar en ekki að finna ákveðna yfirnáttúrulega þræði. Þannig er algengt að í sögum hennar birtist fyrirboðar af ýmsu tagi, í formi drauma, skyggnigáfu, spádóma eða hjátrúar. Söguhetjan í Andliti öfundar er skyggn og spádómsgáfa Söru í Myrkraverkum í miðbænum felst í því að hún skrifar ljóð sem rætast. Á þennan hátt tengir Birgitta sig bæði við þjóðsagnahefð Íslendinga og hefð Íslendingasagnanna, því fyrirboðar þessir vísa framávið að hefðbundnum hætti slíkra sagna og með þeim er gefið til kynna að ýmislegt muni fara öðruvísi en ætlað er. Þannig er það sem virðist í upphafi sakleysisleg frásögn drifin áfram með því að vekja væntingar lesenda um æsilega atburði.
Þessir gotnesku þættir eru þó ekki til staðar í öllum sögunum, þó vissulega séu þeir algengir. Sumar sögurnar eru hreinar spennu- eða glæpasögur sem leggja aðaláherslu á glæpi borgarlífsins. Dæmi um þetta er Renus í hjarta, hún er hrein spennusaga, sem inniheldur alþjóðlega glæpamenn, skrifuð á áreynslulausan hátt inn í hefðbundið form reyfarans, en þó alltaf með tilheyrandi ástarsögu, glæsimennum og meyjum.
Birgitta hefur skrifað tvær skáldsögur sem gerast fyrr á öldum, Dætur regnbogans og Nótt á mánaslóð. Dætur regnbogans lýsir ævi og ástum ungrar stúlku sem gengur í hjónaband með miklu eldri manni, en verður svo ástfangin af öðrum yngri og Nótt á mánaslóð fjallar um nornir. Hún hefur skráð ævisögu Guðrúnar Óladóttur reikimeistara. Einnig á hún bráðskemmtilegan kafla í safnglæpasögunni Leyndardómar Reykjavíkur 2000.
Í menningarsögunni hefur afþreyingarmenning eða fjöldamenning verið tengd hinu kvenlega og sú tenging hefur almennt verið neikvæð. Þessi tengsl konu og fjöldamenningar eiga rætur sínar að rekja til sögu skáldsögunnar, en hún varð á síðari hluta 18. aldar og á 19. öld bæði kvennaform og afþreyingarform. Tania Modleski bendir á að viðhorfið gagnvart fjöldamenningu sé þéttofið hugmyndum okkar um hið kvenlega og því sé nauðsynlegt að skoða fjöldamenningu með tilliti til femínískra hugmynda og kenninga. Frá upphafi, segir Modleski, hefur konan verið miðlæg í umfjöllun sögunnar um fjöldamenningu, og yfirleitt fordæmd, til dæmis af bandaríska rithöfundinum Nathaniel Hawthorne á 19. öld, sem gagnrýndi skáldsögur síns tíma fyrir að vera framleiddar af ''múgi párandi kvenna''. Þessi umkvörtun Hawthornes kallar fram í hugann umræðuna um ''kellingabækur'', sem átti sér stað hér á landi á sjöunda áratugnum, en þar var kvenkynslýsingarorð eða kvenkyns myndmál notað til að lýsa – og fordæma – skemmtiskrifum bæði kvenna og karla. Á þennan hátt var konan gerð ábyrg fyrir niðurlægingu góðs smekks, sem fólst meðal annars í því að menningin var flött út og útþynnt – til dæmis með því að ýta undir væmni.
Meginhluti skáldsagna frá síðari hluta 18. aldar eru svokallaðar tilfinningaskáldsögur og það er þetta form sem er flokkað sem afþreyingarform og rennur oft saman við gotnesku skáldsöguna. Gotneska stefnan átti rætur sínar að rekja til miðrar 18. aldar en nær hámarki á síðasta áratug 18. aldar og fyrstu áratugum þeirrar 19. líkt og rómantíkin. Gotneska skáldsagan verður fljótlega mjög sterkt kvennaform, jafnframt því að vera fordæmd á þeim forsendum að hún ýtti undir fjöldamenningu og hefði þannig skaðleg áhrif á lesendur. Þegar lestur og læsi varð almennari, varð hann tengdur sjálfs-ákvörðunarrétti, en um leið og áherslan færðist yfir á lestur sem einstaklingsákvörðun og einstaklingsmótun, kom upp vantrú á hæfileika lesandans til þess að fara vel með þennan rétt sinn, og möguleg ill áhrif lesturs fóru að verða umrædd. Sérstaklega óttuðust menn skaðleg áhrif á konur og lágstéttir.
Skáldsagan var sú grein fagurbókmennta sem höfðaði mest til hins vaxandi hóps læsrar alþýðu og miðstéttar, og þó einkum kvenna, sem samfara uppgangi miðstéttarinnar voru í æ ríkari mæli innilokaðar á heimilum sínum, og útilokaðar frá hverskyns störfum. Saga skáldsögunnar á 18. öld er því nátengd konum, en konur létu mikið til sín taka í mótun skáldsögunnar, þrátt fyrir að þær séu sjaldan taldar upp með bókmenntarisum 18. aldar. Á nítjándu öld verða skáldkonur áberandi, en þá koma fram rithöfundar eins og Jane Austen og Brontë systur sem í dag hafa fengið viðurkenningu bókmenntastofnunarinnar, þrátt fyrir að sögur þeirra séu skyldar ýmsu léttmeti, svo sem gotnesku skáldsögunni og ástarsögunni. Þegar kemur að módernisma tuttugustu aldar er konan enn látin standa sem tákn fyrir fjöldamenningu í neikvæðum skilningi eins og fram kemur í frægu ljóði T.S. Eliot um eyðilandið. Í nútímanum birtist þessi tenging kannski helst í aukinni umræðu um stöðu kvenlíkamans sem söluvöru og óvirks viðfangs augnaráðs í myndrænu efni allt frá auglýsingum til kvikmynda.
Eins og áður sagði skrifar Birgitta sögur sínar inn í hefð íslenskra skemmtisagna sem fordæmdar voru á sjöunda áratugnum sem ''kellingabækur'', en sú tenging á sér greinilegar menningarsögulegar rætur erlendis. Einnig eru skáldsögur Birgittu greinilega skyldar erlendum reyfurum kvenna, svo sem gotneskum rómönsum Phyllis A. Whitney og spennu- og ástarsögum Mary Higgins Clark. Þrátt fyrir misjafnar viðtökur gagnrýnenda hefur Birgitta haldið áfram að senda frá sér eina bók á ári og þannig haldið uppi merkjum íslenskar afþreyingarmenningar og í raun verið okkar helsti útvörður hefðarinnar í glæpa- og ástarsögum.


© Úlfhildur Dagsdóttir, 2001

Til baka