Ólafur Guðsteinn Kristjánsson:
Að yrkja um tilfinningu: um ljóðskáldið Gylfa Gröndal

Aðeins um skáldið
Þegar litið er til ferils Gylfa Gröndals (1936-) sem ljóðskálds er eftirtektarvert hve seint á lífsleiðinni hans fyrsta ljóðabók, Náttfiðrildi (1975), lítur dagsins ljós. Það er athyglisvert í ljósi þess að Gylfi þótti efnilegt ljóðskáld á sínum yngri árum og fékk til að mynda birt eftir sig kvæði í Ljóðum ungra skálda 1954 og í Árbók skálda 1956. Að auki birtust svo reglulega eftir hann ljóð í skólablöðum og bókmenntatímaritum. Þannig hefði verið viðbúið að hann myndi alfarið hella sér út í skáldskapinn líkt og vinur hans frá menntaskólaárunum, Dagur Sigurðarson (1937-1994), gerði.
Á vissan hátt varð það þó raunin. Ekki í skáldskaparlegum skilningu heldur þeim að stærstum hluta ævi sinnar hefir Gylfi helgað ritstörfum. Fyrst ber að nefna að hann starfaði í rúm þrjátíu ár sem blaðamaður og ritstjóri blaða og tímarita á borð við Fálkann, Alþýðublaðið, Vikuna og Samvinnuna. Ásamt því hefir hann verið eina ötulastur rithöfunda við skrif ævisagna og viðtalsbóka. Hefir hann sent frá sér meira en þrjátíu slíkar.
Ljóðagerð hefir ekki verið áberandi þáttur útgefinna verka Gylfa og má fyrst og fremst titla hann sem höfund ævisagna og viðtalsbóka. En frá 1986, er tímaritið Samvinnan sem Gylfi ritstýrði var lagt niður, hefir hann eingöngu helgað sig rithöfundarstörfum. Síðan þá hefir hann verið ötull á útgáfusviðinu og látið frá sér fjölda verka. Þar á meðal tvær ljóðabækur. Eilíft andartak (1986) og Undir hælinn lagt (1996). Einnig þýddi Gylfi, eða túlkaði eins og hann sjálfur vill meina (sjá Þröstur Helgason: “Ljósið það er til.”Mbl. 23. janúar 1998), úrval af ljóðum sænska skáldsins Bo Setterlinds. Birtust þau 1997, í bókinni Stjörnubjart.
Auk áðurnefndra bóka hefir Gylfi svo látið frá sér fara ljóðabækurnar Draumljóð um vetur (1978), Döggslóð (1979) og Hernámsljóð (1983).
 
Þrátt fyrir að ekki hafi mikið borið á ljóðagerð Gylfa má ljóst vera að hann hefir hana í hávegum. Enda segir hann í viðtali við Súsönnu Svavarsdóttur frá árinu 1990 að ljóðasköpun sé honum „ólæknandi ástríða“ og þótt hann hafi ekki gefið út ljóðabók fyrr en á þrítugasta og níunda aldursári hafi hann alla tíð samið ljóð. („Kannski er það kostur að draumar manns rætist ekki.“ Viðtal Súsönnu Svavarsdóttur við Gylfa Gröndal. Lesbók Morgunblaðsins, 26. maí 1990.)

Sem ungur maður hreifst Gylfi af atómskáldunum svonefndu og leit upp til manna eins og Hannesar Sigfússonar, Stefáns Harðar Grímssonar, Jóns úr vör, Einars Braga og Jóns Óskars, að ógleymdum Hannesi Péturssyni, og Steini Steinarr. Gylfi skrifaði og ævisögu þess síðarnefnda, Leit að ævi skálds, sem kom út í tveimur bindum árin 2000 og 2001 og var hann tilnefndur til Íslensku bókmenntaverðlaunanna fyrir fyrra bindið. Með því verki vill Gylfi meina að honum hafi tekist að „sameina [...] uppreisnargirni og fyrirheit æskunnar og borgaralegt starf fullorðinsáranna“ eins og hann segir í pistli sínum hér á vefnum.

Þegar Gylfi byrjaði að gefa út ljóðbækur var ekki sami uppreisnarandi í loftinu og er hann var ungur. Ekki er heldur hægt að segja að í ljóðum hans felist nýjungagirni eða uppreisn. Og þótt Gylfi sé um margt sporgöngumaður viðtalsbóka og ævisagnaritunar, auk þess að hafa skrifað þar um margan kynlegan kvistinn, er ekki hægt að segja að hefðarrof einkenni verk hans. Hann er því á algerlega öndverðum meiði við skáldbróður sinn og skólafélaga Dag Sigurðarson sem gerði í því að ganga gegn hinu almenna og samþykkta líkt og Gylfi túlkar í minningarljóðinu „Auðlegð“ (Undir hælinn lagt).

Hrakningsárin
       eru loks liðin
hin langa útlegð
        á götum smáborgaranna

æskan ríkir ein
         með auðlegð sína
         og staðfestu

hlutabréf í sólarlaginu
        miljónaævintýrið
kokhreysti á kaffihúsum
        og stráksleg ögrun

þína skál, ó minning
       sem starir á mig.

En hvað er það þá sem einkennir skáldskap Gylfa?

Aðeins um skáldskapinn
Ef lýsa ætti ljóðum hans í stuttu, heildrænu og samþjöppuðu máli lægi beinast við að kalla þau innhverf. Innhverf að því leytinu til að þau miðla tilfinningum er hrærast með skáldinu eða ljóðmælanda. Slík lýsing ein og sér er auðvitað harla lítils virði þar sem hún gæti átt við hvaða skáld sem er, þótt hún geri að vísu greinarmun á samfélagslega þenkjandi skáldi og því sem reynir að miðla sínum persónulegu tilfinningum. Til að ganga lengra og fjalla um hvað hugsanlega greinir Gylfa frá öðrum skáldum er best að byrja á grunnatriði sem Gylfi tilgreinir sjálfur sem einkenni á ljóðum sínum: minningu um tilfinningu. (Sjá fyrrnefnt viðtal Súsönnu Svavarsdóttur)

Til að útlista betur hvað minning um tilfinningu táknar er vert að vísa aftur til orða Gylfa þar sem hann segir að ljóð sín byggi á lífsreynslu.  En þar sem nafnorðið lífsreynsla er víðfeðmt er vert að þrengja skilgreininguna. Hér er ekki verið að miðla einhverju stóru í dramatískum skilningi þess orðs heldur þvert á móti einhverju smáu, einhverju sem oftast er ekki gefin gaumur, einhverju sem er hversdagslegt, einhverju sem allajafna skilur ekki eftir sig stór spor í sálarlífinu en er samt hluti af lífsreynslunni. Það er tilfinningahlutinn. Minningarhlutinn felur í sér eitthvað sem er minnst. Og minnið reynist oft skeikult. Þannig að þegar minni og tilfinning fara saman verður úr því órætt svið sem byggir á einhverju er flestir ganga í gegnum án þess að staldra þar við. Þar staldrar Gylfi við.
 
„Minning“

Daglega kveiki ég
á myndbandi hugans
og sé þig ljóslifandi.

Allt birtist mér
á skjánum í einni sjónhendingu:
 
andartakið
sem þú dvaldir hér

og eilífðin
síðan þú kvaddir.
(Gylfi Gröndal 1986:19)

Til að kalla grunninn fram notar Gylfi vissulega margvíslegar aðferðir. Þó eru nokkrir þættir sem eru ráðandi og birtast aftur og aftur í ljóðum hans. Einn þeirra er náttúran. Allt frá upphafi hefir hún verið stór hluti ljóða hans. Oftast notar hann náttúruna til að endurspegla einhverja kennd. Einhverja er lykilorð í þessu samhengi þar sem tíðast er kenndin óræð; eitthvað sem ekki er fyllilega hægt að fanga; ekki ósvipað og upplifun fólks af náttúrufegurð kann að vera. Ágætt dæmi um samspil náttúru og kennda er að finna í ljóðinu „Lögberg“, sem birtist í Árbók skálda árið 1956:

 Ég stóð einn. Þungt regn
 og þaut í vindi
 á fornri slóð.
 En kennd: björt, hrein og helg
 um hugann streymdi
 
 -Ég stóð þar einn. Og þá  
 var sem ég fyndi
 í fjarska, nið
                orð
              ljóð
 
ljóðið um það sem Jónas forðum dreymdi.

( Gylfi Gröndal 1956: 66)

 
Hér vekur náttúran bókstaflega upp kennd og það er sem ljóðmælandi finni fyrir einhverju án þess að geta útskýrt það nánar en með að því að það sé „ljóðið sem Jónas forðum dreymdi“. Ljóðið á enda að miðla óhöndlanleika. Í þessu ljóði er einnig vísir að öðru einkenni á ljóðum Gylfa er kalla mætti forgarð eða limbó ljóða...
Mikill fjöldi ljóða hans tekur á erfiðleikunum við það að yrkja án þess að ljóð verði til; ljóð um ljóð sem ekki verður til eða eins konar limbó. Slíkur vísir í „Lögberg“ felst í því að þar er talað um ljóð án þess að fara nánar út í þá sálma, þótt það sé að vísu ljóð sem Jónas dreymdi. Besta dæmið um limbó ljóð er þó ef til vill að finna í ljóðinu „Ekki er ort“ (Undir hælinn lagt):

Gömlu gráu heilasellur
hvað líður ljóðinu dýra
eftir langa ævi
og iðkun máls

svala klakar við glugga
og ekki ert ort

um orðin berjast
blíðmæli og eldtunga

ekki er ort
og höfuð mitt að veði

enn er þó von bjargvættar
að bægja frá hamhleypu

hvítir vængir
og náhljóð
      í næturkyrrð.

(Gylfi Gröndal 1996:80)
 

Þótt ljóð Gylfa vísi fyrst og fremst til hins innra er eitt einkenni sem vísar til ytri þátta. Til að finna því heiti væri vert að kalla það ljóðmyndaalbúm eða ljóðminningaalbúm. Ljóðmyndaalbúmið felst í því að dregin er upp mynd af ákveðnum stað (t.d. New York, Miami, París, Rhódos og fleiri) og honum lýst með samspili staðhátta og þeirra tilfinninga er hann vekur í brjósti ljóðmælanda.

„Dagljóð frá Rhódos“

1
Ljóð vitja mín
með strengleik
orðvana laglínur

hve hlýtt er
mitt kulvísa hjarta

hér er stundartöf
og staðleysa

tilfinning
einkennileg.

(Gylfi Gröndal 1996:29)

Innan albúmsins mætti einnig fella minningaljóð Gylfa. Í þeim flokki er til dæmis ljóðið „Hernámsljóð“, sem er í þrettán hlutum í samnefndri bók og segir frá upplifun barns af hernámsárunum þar sem „Bílar hersins“ eru „brúnir drekar/ með vígtennur á hjólum“(46), „Amma kemur að vestan/í vetrarbyrjun/til að deyja“(51), „hermenn leiða/dætur Íslands í dans“(48) og „Þjóðin verður frjáls [...]/með stríðsgróða í hjörtum“(58). Fleiri ljóð falla einnig undir þessa skilgreiningu án þess að vera minningaljóð. Til að mynda fellur kaflinn „Við hirð konungs“ (Döggslóð), þar sem fjallað er um atburði og persónur í Íslendingasögunum, ágætlega að henni. Þessi ljóð eru á vissan hátt áþreifanlegri en önnur ljóð Gylfa samanber fyrsta hluta „Hernámsljóða“: „Hús með rauðu þaki / [...] /skjannahvítt á hvanngrænu túni“. (Gylfi Gröndal 1983:39)  
Að lokum, í upptalningu höfundareinkenna, ber að nefna það sem kallast gæti Upphafnar hversdagsmyndir. Í því felst að hinu hversdagslega er gefið aukið vægi með tengingu við eitthvað órætt eða með því að sjá það í nýju ljósi; framandgera það. Þetta getur bæði átt við almennt hversdagslega hluti sem og hversdagslega hluti ljóðmælanda: heimleið, það að keyra, að yrkja og horfa á náttúruna eða byggingar. Í ljóðinu „Í stofunni“ (Eilíft andartak) er þannig hversdagslegt athæfi á borð við að horfa á sjónvarp lagt að jöfnu við það að „lifa og lifa/og lifa þó ekki“ (Gylfi Gröndal 1983:33) (láta sjónvarpið lifa fyrir sig). Það er sem sagt dregin upp öðruvísi mynd af því að horfa á sjónvarpið.
Varðandi formleg einkenni er vert að benda á að mörg hver ljóða Gylfa eru, að segja má, á mörkum stuðlasetningar og höfuðstafa. Hann notast við slíkt form upp að vissu marki til að kalla fram hrynjandi og lýrík. Kallast slík aðferð á við ljóð Hannesar Péturssonar, en Hannes er talinn fyrstur til að sameina gamla formið, með tilheyrandi stuðlun og höfuðstöfum, og atómskáldskapinn. Einnig má benda á að Gylfi notar oft tiltölulega hefðbundnar náttúrumyndir (sumar: frjósemi andans og vetur: hið andstæða). 
Hér hafa ákveðin einkenni eða þemu á skáldskap Gylfa verið dregin upp. Það er þó algengara en hitt að þeim sé blandað saman. Að sjálfsögðu má svo endalaust finna nýja fleti og nálgunarleiðir. Ekki er heldur hægt með góðu móti að fella öll ljóð Gylfa að þessari skilgreiningu. Hún dregur engu að síður upp ramma við greiningu ljóða hans sem vinna má innan.

Aðeins um ljóðabækur Gylfa
Eins og fram hefir komið kom fyrsta bók Gylfa, Náttfiðrildi, út þegar hann var þrjátíu og níu ára gamall. Þá hafði hann ekki sent frá sér ljóð til útgáfu í langan tíma. Er því viðeigandi að fyrsta ljóð bókarinnar beri nafnið „Af stað“ sem einhvers konar tákn fyrir nýtt upphaf.  Náttfiðrildi bera með sér öll þau einkenni er upp voru talinn hér á undan og í raun er hún kannski best til þess fallinn að skoða kveðskap Gylfa með það í huga. Þar má lesa ljóð er sýna fram á samsömun tilfinninga og náttúru þar sem hún er til að mynda notuð til að lýsa þeim erfiðleikunum er fylgja því að yrkja sem og því að sýna hvunndagslegt umhverfið á nýjan hátt.
Í Draumljóðum um vetur eru ljóðin orðin sérhæfðari með gegnumgangandi þema sem fólginn er í titli bókarinnar. Í stuttu máli snýst þemað um þann dvala er felst í vetrinum með von um andans flug er vora fer. Vinna ljóðin sig síðan smátt og smátt frá kulda að meiri þýðu eða að því „þegar sól rís yfir hljóða hversdagsbyggð.“ (Gylfi Gröndal 1978:77)
 Með Döggslóð verða ljóð hans áþreifanlegri með ljóðum um persónur Íslendingasagnanna og kveðna staði eins og Arnarfell, Írland og Þingvelli.
Einnig er vert að minnast á kaflann „Hljómsveit götunnar“ þar sem almennu mannlífi er lýst á því sem næst upphafin hátt eða dregið úr sinni hversdagslegu skynjun eins og í ljóðinu
„Á götunni“ þar sem hælum sem „skella á hellum gangstétta“ er líkt við hljóðfæri „í hljómsveit götunnar“. (Gylfi Gröndal 1979:31)
Í Hernámsljóðum er, að mati undirritaðs, að finna sumt af því besta sem Gylfi hefir skrifað. Á það einkum við um ljóðið samnefnt bókinni þar sem fullorðinn ljóðmælandi rifjar upp æsku sína á hernámsárunum og minnist þess að „[e]inu sinni var hér/veröld barns/[...] [sem] lifir og stækkar/í litlu hugskoti/Áfram áfram“. (Gylfi Gröndal 1983:60-61) Heldur Gylfi þar einnig áfram með hið svokallaða ljóðmyndaalbúm og dregur upp myndir af fleiri stöðum eins og sjá má í „Grænlandsljóðum“: „Ísborg á Eiríksfirði/krítarhvít í fjarska/þegar siglt er nær/reynast jakarnir/blátærir/í björtu sólskini“. (Gylfi Gröndal 1983:29) 
Eilíft andartak tekur meira á hinum svokallaða forgarði en í bókunum á undan og óskar ljóðmælandi til dæmis eftir hugskeyti, í samnefndu ljóði, frá hinum mikla sendanda þar sem hugur hans „er/hvítt blað/“ er bíður hans. (Gylfi Gröndal 1986:11) Einnig er hér að finna þýðingar hans á ljóðum annarra norræna skálda eins og Olav H, Hauge, Anders Apelqvist, Solveig von Schoultz og Bo Setterlinds. En finna má talsverðan samhljóm með ljóðum Gylfa og þeirra. Sérstaklega svipar ljóðum Setterlinds og hans saman í náttúrulegum einfaldleika og lýrík.
Bókin Undir hælinn lagt var gefin út í tilefni sextugsafmælis Gylfa. Hér heldur hann áfram að vinna með sömu þemu og áður, en nær, líkt og raunin er með fólk er leggur metnað í það sem það gerir, meiri og meiri færni. Að auki eru hér þýðingar Gylfa á ljóðum nokkurra skálda. Meðal annars Bo Setterlinds og nóbelsverðlaunaskáldsins Oktavio Paz.

Aðeins í lokin
Ljóð Gylfa eru og flest látlaus, ódramatísk og með mikið af náttúrutilvísunum. Þau eiga og að miðla því hversdagslega sem brýst um í fólki án þess að það finni sér farveg til þess að koma þeirri líðan í orð. Gylfi aftur á móti gerir það, en að auki dregur hann upp sérhæfðari myndir af stöðum og minningum... Ef það er eitthvað sem alveg örugglega má segja um skáldskap hans þá er það að hann yrkir um tilfinning-u/ar af tilfinningu...

© Ólafur Guðsteinn Kristjánsson, 2005.

 
Heimildir:
Gylfi Gröndal. 1956. „Lögberg.“ Árbók skálda. Helgarfell, Reykjavík. Bls. 66.

___________. 1975. .Náttfiðrildi. Setberg, Reykjavík. 

___________. 1978. Draumljóð um vetur. Skáprent, Reykjavík.

___________. 1979. Döggslóð. Fjölva útgáfa, Reykjavík.

___________. 1983. Hernámsljóð. Setberg, Reykjavík.

___________. 1990. „Kannski er það kostur að draumar manns rætist ekki.“ Viðtal Súsönnu
 Svavarsdóttur við Gylfa Gröndal. Lesbók Morgunblaðsins, 26. maí. Tekið úr
 gagnasafni Morgunblaðsins á www.mbl.is.

___________. 1996. Undir hælinn lagt. Forlagið, Reykjavík.

Þröstur Helgason. 1998. „Ljósið það er til.“ Dómur um Stjörnubjart. Morgunblaðið 23.   janúar. Tekið úr gagnasafni Morgunblaðsins á www.mbl.is.